ҮДЭ(Н)

(Н) 1. юум. н. 1) шубуунай бэедэ ургаhан хоёр талаараа үhэтэй, үзүүртэй хүнды гуурhан (перо, перья, оперение птицы): Тэдэнэй малгайда нарбан байгаа шубуунай үдэнүүд хүрэтэрөө эли харагдажа байгаа һэн (Д. Батожабай); үдэ h одон (гү, али ноо h он, хөөбэр, бэе) олон үдэнүүд (перья, оперение): Мүнөө буудажа унагааһан хоёр хүдүүнүүдэйнгээ нэгэнэйнь үдэ нооһые зулгаасагаан, нохойдоо хаяжа үгэбэ (Д.-Д. Дугаров); үдэ дали (гү, али жэгүүр) а) шубуунай дэбижэ агаарта дэгдэхэ, ниидэхэ мүсэнүүд, жэгүүр, далабшанууд (крылья); б) шэлж. урмашалга, зоригжолго (воодушевление): Урмашуулга гээшэ, үдэ жэгүүр ургаад байха гээшэ хүсэтэй хабатай ха юм даа (С. Доржиев); үдэ хөөбэрөө гуужаха зулмарха, үдэеэ хаяха (менять оперение, линять – о птице): үдэ хөөбэрөө гуужажа эхил h эн борбилоо; h уршада үдэ хадхаха хууш. h уршын узуурта үдэ торгохо (оперять стрелу); үдэн шэнги хүнгэн шэгнүүргүй, хөөрэдэг, хүнгэн (невесомый, лёгкий, как пёрышко): Хэбтэри болоһон Хэшэгтын ойро һуужа, шубуунай үдэн шэнги хүнгэн, бишыхан гараа толгойдонь табижа, халуунтай бэшыень үзэнэ (Ч. Цыдендамбаев); 2) юумэ бэшэхын тула хэрэглэгдэдэг байһан шубуунай үдэн (перо для письма): Иимэ һэжэгэйнгээ үедэ Доржо бэшэхэеэ болиһон хуушан үдэнүүдээ эмэрин зулгаажа, хэрэггүй саарһануудаа хахалжа һуудаг заншалтай (Ч. Цыдендамбаев); галуунай үдэн гуурhан галуунай үдэнэй хүнды голоор хэhэн юумэ бэшэдэг хэрэгсэл (гусиное перо): Сагаан саарһан дээгүүр галуунай үдэн гуурһан хурдаар гүйнэ (Ч. Цыдендамбаев); 2. элирх. үүргээр хэрэгл. 1) үдэ ноо h оор хэгдэнхэй (перьевой): Тиигээд лэ Мухани хүгшэн һүүжэеэ урилаад, Сэндэмын ама хааха юумэтэй болоһондоо ехэтэ хүхижэ, шубуунай үдэн дэрэеэ эльбэсэгээбэ (С. Цырендоржиев); үдэн шэрбүүр шубуунай үдэ багсалжа хэhэн, жэшээнь, бурхан тахилhаа тооhо хамаха хэрэгсэл (метёлочка из перьев для смахивания пыли); 2) үдэ хэгдэнхэй (оперённый): үдэн хангай h омон; 3) үдэндэ адли түхэлтэй (перистый): Ногообтор сэнхир тэнгэриин хаяае бүһэлһэн үдэн зурагар үүлые орохо наран улабар алтаар гагнажа эхилнэ (Ч. Цыдендамбаев).