ҮГЫ

1. част. 1) буруушааһан удхатай тиимэ бэшэ (употр. в отрицательном ответе, в возражении нет): – Муха, сай ууха гүш? – Үгы даа, – гээд, Дичигмаа Минжурай таһалгада оробо (Ж. Тумунов); үгы гэхэ арсаха, мэлзэхэ, зүбшөөрхэгүй, хүлеэжэ абахагүй (отрицать, отказывать): – Үгы гэхэ байгаа һаатнай, амиды мэндэ алтан дэлхэй дээрэ танай басаган гээшэб гэжэ ябахыемни үзэхэгүйт (Х. Намсараев); бүхы юумые үгы гэгшэ хамагые буруушаадаг хүн (нигилист); үгы hаа тиимэ бэшэ һаа, тэрэгүйдэ (иначе, или, если так): Баахалдай аргаа ядаа ха, али үгы һаа, нэгэ мэхэ гаргаа гү, эндэһээ догдойгоо (С. Доржиев); үгышье hаа тон ядабал; гэн гэтэр, гэбэшье, мүн тиихэдэ (или же, в крайнем случае; кроме того, при этом): Шархатаһан сэрэгшэд харюудань толгойгоо дохижо гү, үгышье һаа, нюдөөрөө тэмдэг үгэн амаршалбад (Б. Шойдоков); 2) хэлэлгын эхиндэ юумэ хэлэжэ байһан хүнэйнгөө үгыень таһалжа, саашаа шагнаха дурагүйгөө харуулһан удхатай (в начале реплики для прерывания собеседника): – Үгы, теэд баярлахадаа заатал һаа, ошожо архи ууха гэжэ юун гээшэб! (Ц. Шагжин); үгы юрэдөө хүнэй гайхаһан гү, али сүхэрһэн удхатай (для выражения удивления, отчаяния): – Үгы, юрэдөө, юун гэнэш даа, ямар хагдаяа, ямар түймэрөө хэлэнэш даа, ойлгоногүйб (Г. Цыдынжапов); Гүүниинь урагшаа ябанагүй. – Үгы, юрэдөө, шамтай эндэ хүхижэ байһаар ажалһаа хожомдожо байна алтайб (Ц. Шагжин); 3) зүрюу удхатайгаар буруушааһан -гүй гэжэ частица боложо хэрэгл. (в форме -гүй для выражения противоположного или отрицательного значения тому слову, с которым сочетается не, не-, без-): Хэды тиибэшье бидэнһээ һүүлдэ түрэхэ хүнүүд манһаа золтой байха гэжэ хэлэхэгүйбди (Ч. Цыдендамбаев); бүтэхэгүй хүн муу хүн, яндуул (негодяй): Баһал бүтэхэгүй хүн гээшэ хаш (Ц. Шагжин); тоохогүй ябадал зорюута анхархагүй ябадал (игнорирование, пренебрежение); үбшэнэй халдахагүй бололго үбшэндэ диилдэхээр бэшэ бололго (иммунитет к какой-л. болезни); хүдэлдэггүй зөөри хүнэй гү, али гүрэнэй нэгэ газартаа байдаг зөөри (недвижимость, недвижимое имущество); 4) антонимуудһаа бүрилдэһэн орёо үгын һүүлшын үгэтэй хэрэгл. бүхы, сүм, бүгэдэ, хуу, булта, илгаагүй (подряд, без исключения и… и…, ни… ни…): Тиимэһээ энэ бөө нютагаархинаа ород буряадгүй, үгытэй баянгүй, барлаг ноёнгүй бултыень түбэгшэрүүлдэг, олонхииень айлгадаг байгаа хаш (А. Ангархаев); ехэ багагүй булта, бүгэдэ, наһаараа илгаагүйгөөр (и взрослые и дети, без различия возраста): Тиимэ һэн тула ехэ багагүй бултадаа хүдэлхэ ёһотойбди гэжэ түрүүлэгшэ хэлээд, алаг эреэнээр харасагааба (М. Осодоев); үбгэн (гү, али хүгшэн) залуугүй булта, бүгэдэ, наһатайб гэнгүй (и стар и млад): Теэд нютагаймнай зон, үбгэн залуугүй, булта нэгэнэйнгээ туйлалтаар баярлажа, нүгөөдынгөө тулихада туһалжа, аха дүү хүнүүд шэнги, нэгэ бүлэ айлда адли ябадаг болонхой (Д. Эрдынеев); Эржээнэ Володя хоёрой инаг дуран тухай хүгшэн залуугүй нютаг зон мэдэхэ болобо (С. Цырендоржиев); эрэ эмэгүй булта, бүгэдээрээ, хүйһэнэй илгаагүйгөөр (и мужчины и женщины, без различия пола): Урдань эрэ эмэгүй, бултадаа аг нуури хэдэг байһанайнь гэршэ, эхэнэрнүүдэйнь хубсаһан бэлхүүһэн багтаа тэбхэрхэн түмэрнүүдээр шэмэглэгдэнхэй байдаг (Б. Гомбоев); эхэ эсэгэгүй үншэн (круглый сирота): Эхэ эсэгэгүй, үншэ үрөөһэн хөөрхы гэжэ мэдэхэдээ, голоо табижа, шадалаараа һайнаар байлгахые оролдодог болоо һэн (Ц.-Д. Хамаев); үдэр hүнигүй хэзээшье, ходо, түхэреэн сүүдхэ (и днём и ночью, круглые сутки): Байгалай номин шулуу наймаалжа, алта мүнгэтэй болоһон Шобдог лама гансашье сагаан һаань нэмэхэ тухайдаа үдэр һүнигүй бодожо ябадаг болошоо һэн (Д. Батожабай); үбэл зунгүй хэзээшье, жэлэй ямаршье сагта, түхэреэн жэл (и зимой и летом): Адуу мал тоо томшогүйгөөр үдхөөд, харин өөрөө үбэл зунгүй һарьмай дэгэлтэй, хүйтэндэ бээрэжэ, хотоһоо хоол харамнажа ябадаг үбгэн юм һэн (С. Цырендоржиев); эндэ тэндэгүй хаанашье, газар бүхэндэ, хаа хаанагүй (и здесь и там, всюду): Халаахай эндэ тэндэгүй ургажа байна; хэн хэнгүй булта, хэншье хамаагүй (все подряд, все без исключения): Али алишье таладаа аша туһагүй, түрэлхи хэлэн дээрээ гарадаг энэ газетэеэ хэн хэнгүй захижа уншаял, тэрэнэйнгээ хуудаһануудта нютаг нугынгаа һонинуудые дуулгалсажа, һанамжа дурадхалнуудаа хэлсэжэ байял, хүндэтэ нүхэр! (Б. Жанчипов); хэн юунгүй булта, нюур илгаагүй (все без исключения, все подряд): Социалистическэ мүрысөөнэй удха шанар имагтаа зарим нэгэн хүнүүдэй туйлаһан үйлэдбэриин үндэр бүтээсэдэ бэшэ, харин үйлэдбэриин программые хэн юунгүй барандаа дүүргэхэ ябадалда һайн (Буряад-Монголой Y нэнһөө); ши бигүй арсангүйгөөр, шишье, бишье хамаагүй (без различия ты или я, не препираясь); энэ тэрэгүй булта, нюур илгаагүй (все подряд, поголовно): энэ тэрэгүй хүртэхэ; һайн муугүй ямаршье хамаагүй, шанарыень анхарангүйгөөр (и хорошие, и плохие); 5) ямар нэгэн зүрилдэһэн удхатай үгые, холбуулалые болон мэдүүлэлшье түлөөлжэ, орондонь хэрэгл. (при противопоставлении употр. в значении эквивалента, заменителя слова, словосочетания и целого предложения с отрицанием (или нет): Басагаяа үбдэг дээрээ хэбтүүлжэ унтуулһан Ринчин эгэшэ хүрьгэн хоёройнгоо угтаха, үгы тухай, Ринчимаагай эльгээһэн телеграммые тэдэнэй абаһан, үгы тухай ухаан бодолоо гүйлгэжэ, һанаа үнөөндэ абтана (Г.-Д. Дамбаев); Халаг, тэдэ хоёрые барижа шадаха гээшэ гү эдэ, үгы гү гэжэ досоонь үргэлжэ һанагдажа, сэдьхэлынь зобоно (Ц. Дон); 6) урдань байһан үйлэ үгын хандаһан формотой, үгышье һаа захирһан формотой хэрэглэгдэхэдээ шангадхаһан удхатай иихэдээ, саашаа (с предыдущей глагольной формой обращения или с некоторыми повелительными формами для усиления же, ну): абаhуул үгы! (возьму же (я)!, ну и возьму!); ошоёл үгы! ошоёл саашань! (пойдёмте же!); уугыш үгы, яагаабши?! уугыш, иихэдээ яагаабши?! (ну что же ты, пей!); бэшыт үгы! бэшыт, юундэ бэшэнэгүйбта? (пиши же!, ну пишите!); орог лэ үгы! орог лэ саашаа! (пусть же зайдёт!); 2. хэлэгшын үүргээр хэрэгл. алга байха, байхагүй (отсутствовать, не быть, не иметься, не иметь чего-л.): – Элүүр мэндэ ябахаһаа үлүү ехэ жаргал үгы ха юм даа (С. Цырендоржиев); үгы шахуу тон үсөөхэн, тон бага (почти нет): Дэгтын наанахи ойн захын модод соо бүтэн үлэhэн модон үгы шахуу (Г.-Д. Дамбаев); 3. тэмд. нэрын удхаар хэрэгл. алга байһан (не имеющийся): ном соо үгы юумэнүүдые хэлэхэ; үгы юумэн алга юумэн, байдаггүй юумэн (несуществующая вещь): Эндэнь үгы юумэн үгы, хуу бии (Б. Мунгонов); хүнэй үгы газар хооһон, хүнэй хомор ябадаг газар (безлюдная местность); ашагта малтамалнуудай үгы газар ашагта малтамалаар хомор газар (местность, где нет полезных ископаемых); мэдэхэгүй юумэнь гэжэ үгы хүн бүхы юумэ мэдэхэ хүн (≈ ходячая энциклопедия); үгы болохо байһан аад, харагдахаа, олдохоо болихо (исчезать, теряться): Дахуулша нохой булай муухайгаар гангинаад, бамбагар һүүлээ хабшаад, хайшаашьеб даа тэрьедэжэ үгы болобо (М. Осодоев); үгы бии болохо нэгэ харагдаха, нэгэ харагдахаяа болихо (то исчезать, то появляться): Иондзын-Римбочын ута сагаан һахалай забһараар нимгэхэнүүд уралнуудынь үгы бии боложо захалба (Д. Батожабай); үгы болгохо а) гээхэ, алдаха, олохоо болихо (терять): – Шамайе үгы болгоод, бэдэржэ байгаа ёһотой (Г.-Д. Дамбаев); б) усадхаха, һүнѳѳхэ, алаха (уничтожать): Иимэ нангин удха шанартай городыемнай эзэрхэжэ, булимтаржа байгаа бузар дайсадые үгы болгон арилгаһанай түүхэтэ баяр боложо байна ха юм (Х. Намсараев); үгы хэхэ һалгаха, усадхаха, һүнөөхэ, алаха (уничтожать, ликвидировать): Болотниковые алаһан хойнонь өөрыень үгы хэхэбди гэжэ эзэнэйнгээ хэлэхые хоёр шэхээрээ дуулаа һэм (Б. Санжин, Б. Дандарон); үгы байха ондоо газарта байха, алга байха, байхагүй (не быть, отсутствовать): Гэнтэ харан гэхэдэнь, мүнөөхи Радна Гамбал хоёройнь түхеэржэ үгэһэн бишыхан шара тулам ганзагадань үгы байба (Х. Намсараев); үгы биин забhарай тон бага, ялигүй (≈ кот наплакал); ○ бии гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.; 4. юум. нэрын удхаар хэрэгл. байхагүй, бии бэшэ байдал, хогоосон, хооһон (отсутствие, неимение): Гурба-дүрбэншье үнеэнэй хоорондо нэгэ тэлеэ тугал байбал, огто үгыһөө дээрэ бшуу! (Ц. Дон); минии үгыдэ минии ондоо газарта байхада (в моё отсутствие, пока меня нет): Минии үгыдэ хүбүүемни иимэ сэлсэгэр томо, сэдьхэлээр үргэн тэнюун хэн болгоо гээшэб гэжэ бү гайхаарайш (Ц.-Д. Хамаев).