ҮБЭР I

1. юум. н. 1) юумэнэй урдахи, энгэр тала (южная, передняя, солнечная сторона, напр. горы): Мүнөө амгалан байгаа хадань, энэ шэнэhэнэй үбэртэ хоёр нүхэдөө хүдөөлүүлэе (Г.-Д. Дамбаев); уулын (гү, али хадын, хабсагайн) үбэр уула хадын энгэр, урдахи ташалан (южный склон горы): Үглөөдэрынь Аламжатан эртэ бодожо, Лонхо баянай мянган хонидые хорёоһоо гаргаад, Булад хүбүүниинь борхиилгоходоһоор, Алхана уулын үбэр шэглэн, адуулхаяа гараа бэлэй (Д. Батожабай); Бүтүү шэнэһэн ойгоор хушагдашаһан хадын үбэртэ ерэжэ, тогтобод (С. Цырендоржиев); Абашад хүндын хоёр шэлээр холо холо таран, һэмээхэн үгсэжэ, хабсагайн үбэртэ газаршанарайнгаа уулзахалаар, хүреэгээ уйтаруулан, доошоо бууха ёһотой байгаа (Б. Санжин, Б. Дандарон); гэрэй үбэртэ гэрэй урда тээ (с южной стороны дома): Харин гэрэйнь үбэртэ арбан хоёр тухай наһанай дүү басаганиинь уруу дуруу юумэ борсойходожо һууба (Б. Санжин, Б. Дандарон); платиин үбэр платиин урда тала (перед платья); 2) урда зүг (юг): Үбэр тээһээ зундаа үлеэгдэдэг, үбэлдөө хойноһоо шуургалаашье һаань, атар газартань адуун һүрэг табан хушуун малайнь түрүүдэ бэлшэдэг (Д. Эрдынеев); 3) бүһэлһэн дэгэлэй энгэрэй доторхи зай (пазуха): Нэгэ ойлгоходоо, яахашье аргагүй болошоод, баруун гараа үбэртөө хэжэ, үбэр соогоо байһан багса зуруул шангаар адхаад, уруугаа хаража, хүдэлэнгүй зогсожо байба (Ц. Дон); үбэр h өө гаргаха энгэрэй саанаһаа гаргаха (вынимать из-за пазухи); аршуул гаа h аа үбэртөө хэхэ аршуул гааһаа энгэрэйнгээ саана хэхэ, үбэртэлхэ (класть трубку и кисет за пазуху); ◊ үбэртэ орохо а) хамта унтаха (спать вместе): Хорло Самбуугайда ошожо, Цэрэмжэдэй үбэртэ орожо, бүхэли һүниндөө бархиржа хоноод, эжыдээ бусажа ошохоо үглөөгүүр эртэ мори шаргаар Цэрэмжэдтэй хамта Гаржил Цыденовичэйдэ ерээ һэн (Ж. Тумунов); б) басаганай, эхэнэрэй хүнжэл доро орохо (залезть под одеяло к девушке, женщине): Нютагай эрэшүүл минии үбэртэ орохо дуратайнууд, зүгөөр һамга абаха дуратайшуул олдохоёо болиһоор үнинэй юм (Ц. Цырендоржиев); 4) юумэ хэхээр хубсаһанай энгэртэ досоодо оёгдоһон багахан уута (карман внутренний): Үбэр соогоо үлөөд ябаһан һүүлшынгээ зэдээр мүнөө үглөөгүүр һарлагай борсо абажа эдиһэн юм (Д. Батожабай); үбэр түрии бүһэлһэн дэгэлэй энгэрэй доторхи зай, мүн гуталай шагайhаа эхилээд, үбдэгэй доодо тала хүрэтэрхи гуталай хуби (карманы): Энэ талхан үни хада ондоо зоной үбэр түриидэ ороһон байгаа байна (Ч. Цыдендамбаев); 5) һуужа байһан хүнэй үбдэг, гэдэһэн оршоной газар (колени): Дашаяа эхынгээ үбэр дээрэ орхижорхёод, Дичигмаа поездын ерэхые һурахаа ошобо (Ж. Тумунов); ○ ара гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.; 2. тэмд. н. урда талын, урдахи (южный): Эгээл энэ үедэ манай Цыремпил саашаа ябаха аргагүй боложо, нэгэ ехэ шулуун хадын үбэр хормойдо бүдүүн модо шэбээлэн байшоо һэн (Х. Намсараев); үбэр тала урда тала (передняя, южная сторона): Һарьдагай үбэр талада һалхинһаа халхалагдаһан хушануудай мүшэрнүүдынь тэгшэ жэгдээр һаглайжа урганхай (Д.-Д. Дугаров); үбэр халаа h ан (гү, али хармаан) энгэр талада байдаг хармаан (карман спереди): Хоёр гараараа бэеыень үлэ мэдэг эльбэн, үбэр халааһыень шалгажа үзэхэдэнь, томо жэжэнь хониной үргэнэй зэргэ гонзогор юумэн альгандань торолдошоо һэн (Д. Батожабай); Нэгэшье шонын харагдахагүйдэ хоролхон сухалдажа, картечеэр һомолһон патроноо буугай сэмгэнһээ һугалжа абаад, үбэр хармаандаа хэхэ юм (М. Осодоев); үбэр тэнгэри шаж. урда талын тэнгэри (передний тэнгри, древнебурятский миф о заднем (ара, т.е. внешнем, экзотерическом) и переднем небожителях); Үбэр Монгол Хитад Арад Уласай хойто, зүүн хойто хэһэгтэ оршодог монгол үндэһэтэнэй өөртөө засаха орон (Внутренняя Монголия): – Үбэр Монголоймнай санид хамба Найса-гэгээн наһатай болоо, Гадаада Монголой Богдо-хаан японтондо бэеэ худалдаа, тиихэдэ манай Буряадайхид энэ шиидхэбэри абаба гээшэбди (Д. Эрдынеев); Үбэр Байгалай хизаар Оросой Холбоото Уласай Зүүн Сибириин зүүн урда, Алас Дурнын баруун урда, Байгал нуурһаа зүүн ба урда тээ оршодог хизаар (Забайкальский край): Үбэр Байгалай хизаар үертэ абтажа, найман аймагта онсо байдал соносхогдоо (Буряад Y нэнһөө).