ҮБДЭХЭ

үйлэ ү. 1) бэе зоборитой болохо, үбшэлхэ, үлбэртэхэ, үбшэн хүрэхэ, хүндүүлхэй байха, хадхаха, яншаха, шархирха (болеть, хворать): Таниин нюдэн түр зуура харанхышаг боложо, үбдэжэ байһан толгойнь улам ехээр үбшэлхэдэл гэнэ (Ч. Цыдендамбаев); Үбдэхэ – зоболон, элүүр ябаха – жаргалан (Оньһ. ү.); үбдэхэ хабдаха бэе зоборитой болохо, үбшэлхэ, үлбэртэхэ (болеть, хворать): Малай аргашан үбэлжэлгын иимэ хүндөөр үнгэржэ байхада, хүдөөгүүр хонон үнжэн ябажа, үбдэһэн хабдаһан, туража үргүүлһэн юумэнүүдые үзэжэ ябана (Ц.-Ж. Жимбиев); үбдэхэ тулиха үбшэн зоболон үзэхэ, ядаха, зобохо, үзэхэгүй юумэ үзэхэ (терпеть невзгоды); үбдэхэгүй болгохо үбшэ бууруулха, үбшэ мэдэрхые болюулха (обезболивать); шархиржа үбдэхэ шангаар, хурсаар бэшэ, нэгэ хэмдээ үргэлжэлэн үбдэхэ – жэшээнь, хии бараанай урда наһатай хүнэй үе мүсэ тухай (ныть, ломить – о боли): Нээрээшье, гэртээ ерэһэн сагһаа хойшо Залмын хүл гарынь шархиржа үбдэдэг, шадал тэнхээнь үгы, хэбтэриин шахуу байһан юм (Б. Санжин, Б. Дандарон); хадхажа үбдэхэ гэнтэ айхабтар шангаар үбдэшэхэ (колоть, резать – о боли): Нарилжа хэгдэхэ ёһотой тэрэнээ абаад, угалзын гансаханшье хээ гаргажа үрдеэдүй байтарнь, гэб гэнтэ үбсүүндэнь, ара нюргандань аягүйгөөр хадхажа үбдэбэ (Ч. Цыдендамбаев); зүрхэеэ (гү, али сэдьхэлээ, эльгээ) үбдэхэ сэдьхэлдээ амаргүй байха, сэдьхэлээ зобохо, һанаандаа абтаха (болеть душою, испытывать душевные страдания): Хүгшэдэй иигэжэ хөөрэлдэхые хоёр шэхээрээ нэгэнтэ бэшэ Балжид дууладаг, зүрхэеэ үбдэн, үшөө юун тухай хэлэхэнь ааб гэжэ хүлеэн шагнадаг һэн (Ц.-Д. Хамаев); Тиигээд түрэһэн хүбүүдэйнгээ бусахые харахагүйһөө байха, хаана хайшан гэжэ үхэһыеньшье мэдэхэгүй ондоо тэдэ эжынэр тухай сэдьхэлээ үбдэжэ бодоно (Ч. Цыдендамбаев); Бэе тухайгаа һанаата болодоггүй үбгэнэйнгөө түлөө ходо эльгээ үбдэдэг һаашье, иимэ хэлэшэгүй ехэ гай тодхор хэзээ нэгэтэ тохёолдошохо юм гэжэ зүүдэлээшьегүй (А. Ангархаев).