УХАА(Н)

(Н) юум. н. 1) хүнэй сэдьхэхэ шадабари, оюун, ой, һанаан, бодол, ухаалдиха сэнэг (ум, разум, рассудок; сознание; соображение): Хахад үдэрһөө үнгэрхэ хирэдэ ухааниинь һоноршье һаа, сээжэнь уйтан болоно (Ч. Цыдендамбаев); Ухаанай хүрөөгүй газарта нюдэн хүрэхэгүй (Оньһ. ү.); ухаан бодол а) бодомжо, ухааень абалга, ойлгомжо, һанал, һанамжа (мысли, сознание): Мүн миниишье ухаан бодол эзэеэ абаад харайһан хазааргүй мориндол, зүг шэггүй хизаар уруу тэгүүлнэ (Ц.-Д. Хамаев); Шоёной балартан алдаһан ухаан бодол сэлмэжэ эхилбэ (А. Ангархаев); б) юумэ хадуужа абаха шадабари, һанаан (память): Ухаан бодол соонь Таниин шарай зураг шэнги аржына, наадаһан хүгжэмынь таһалгаряагүй зэдэлнэ (Ч. Цыдендамбаев); в) гүн ух. бодомжо, гүнзэгыгөөр бодохо сэнэг (мышление); ухаан бодолые хүлгүүлхэ бодол гүйлгэхэ (возбуждать умы): Ажабайдалда сэхэ хабаатай, залуу зоной ухаан бодолые хүлгүүлэн байһан асуудалнууд табигдадаг байгаа гү гэжэ эрид асуудал табяад, өөрөө өөртөө тодо харюу үгэхэ болоходоо, табигдадаггүй шахуу байгаа гээд һананаб (Ц. Цырендоржиев); ухаа (мэдээ) алдаха (гү, али табиха) а) мэдэрэлээ алдаха, харанхалха (терять сознание): Хэды шэнээн нюрга һээрээ нюлга шулга сохюулаа, ухаа мэдээ алдатараа улаан голоо шобторуулаа гээшэбибди (Х. Намсараев); б) мэгдэхэ, сошохо, ухаагаараа ойлгожо шадахаа болихо, юумэ мүртэй ойлгохогүй, бодолоо алдаха; айдаһаа хүрэхэ (терять голову, теряться; трепетать от страха): Абатаниинь ухаа алдан, ахайндаа дуулга гээд, Дондогоо Содбындоо эльгээбэ (Б.-Б. Намсарайн); Тиихэдэнь хэбтэжэ байһан Павел ухаа табин, дотор хубсаһаараа һуха харайн гүйжэ гараа һэн (Х. Намсараев); Эгээл энэ үедэ Шэлдэй зангиин дунда хүбүүн ухаа мэдээ алданхай юумэ гүйлгэжэ ерэбэ (Б. Санжин, Б. Дандарон); Кузнецовой гэртээ ерэхэдэнь, һамганиинь ухаа мэдээ табижа, өөрөө эмшэншье һаа, эсэгэеэ дуудажа ерүүлбэ (А. Ангархаев); ухаа табин ганирха аймшагтайгаар харааха, гани галзуу болохо, олиггүйгөөр харааха (выходить из себя): Лама тэрээнииень харан гэхэдээ, ухаа табин ганиршаба (Х. Намсараев); ухаа алдуулха сошордуулха, бахардуулха (ошеломлять, огорашивать); ухаа орохо а) сэсэн болохо, ухаа нэмэхэ (набираться ума, браться за ум): Энээнһээ урагша наада барин энеэдэг хүбүүнэйнгээ дуугай байхада, ухаа орожо байһыень Жалма тухайлагша һэн (Д. Батожабай); б) мэдэрэл орохо (приходить в сознание); в) ухаагаараа түйхэ, бодомжотойгоор хандаха (относиться сознательно); ухаа мэдээ орохо бэеэ гартаа абаха, мэдэрэл орохо (приходить в себя, приходить в сознание); ухаа оруулха һанаа түрүүлхэ, ухаатай болгохо (надоумливать); ухаан мэдэрэл мэдэрэлгэ, ухаагаараа түйлгэ (сознание; сознательность); ухаан бэлиг (гү, али ой, эрдэм) гүнзэгыгөөр ухаалдиха сэнэг (разум, ум): Эдэ бүгэдые, Гавриил Баашка хоёроймни хэлэдэг ёһоор, ородой хүдэлмэришэдэй уран гараар, тэдэнэй ухаан бэлигээр бүтээгдэһэн байхаһаа бэшэ ондоо хэн зохёоһон, бүтээһэн байха юм (Х. Намсараев); Тиигээд ехэл гайханад, олон жэлдэ түрмын оёорто хэбтэхэдээ ухаа оймнай эрьежэ, балардашоо гээшэ гү гэжэ һананад (Х. Намсараев); Ород зон гээшэмнай ухаа эрдэмээрээ онсо илгардаг зон юм (Ч. Цыдендамбаев); у хаа сэдьхэл бодомжо, ухааень абалга, ойлгомжо; ухаалдиха сэнэг (соображение; сознание): Теэд тэндэ үгэнүүдынь талын сэсэгтэл эреэн маряаншье һаа, ухаа сэдьхэлдэ умда хоол болохогүй байна (Ч. Цыдендамбаев); ухаа сэдьхэлэй ажал эрхилдэг хүнүүд оюун ухаанай ажал хэдэг зон (люди умственного труда); ухаа зааха хүниие һургаха, иигэ тиигэ гэжэ баадхаха (давать совет, советовать): Жэшээнь, алтаншье тархитай хүн байг хамаагүй, ухаа заалгангүй, өөрынгөө бодолоор ябаха гэһэн? (Д. Эрдынеев); ухаа түгэсэхэ ухаагаа гүйсэхэ, ухаатай болохо (умнеть); ухаа түгэлдэр ухаагаар һайн, ухаатай, сэсэн (очень умный); ухаагаар һайн бодолтой, ухамай, һанаамгай (сообразительный); ухаа муудаха, ухаанһаа халиха үбэштэйрхэ, зүнтэглэхэ (дурить, сходить с ума): – Үбгэржэ ухаан муудаад, энэ тэрэ жэжэ юумэ мартадаг болооб даа, харин ши намайе хэн гэжэ танинабши? (Х. Намсараев); ухаа муутай (гү, али дутуутай) уймар, эрьюушэг, үбэштэй, тэнэгшэг (придурковатый, слабоумный): Харанхы соо Жалмын харахадань, хамбаһаа адис хүртэхэ гэжэ үдэр зэргэлээд байһан мүнөөхи ухаа муутай хара эхэнэр байба (Д. Батожабай); ухаагаа хүрэхэ бодол олохо, һанаамгай байха, ойлгохо, ушарыень олохо (додумываться, догадываться); ухаам хүрэнэгүйл! яахаяашье ойлгоногүйб! (ума не приложу!); ухаагаар богони ухаамсар бэшэ, холын бодолгүй (недалёкий, глупый); ухаанһаа болоһон уйдхар ухаатайдаа тодхортохо, һайн юумэ үүдхээд, хүндэ ойлгогдонгүй үлэхэ (горе от ума); өөрынгөө ухаагаар бодохо ухаагаараа юумэ шиидхэхэ (думать своим умом): Тиимэһээ тэрэ хүнүүдэй хургаараа зааһан тээшэл ябахаа болижо, ямар нэгэн юумэ хэхынгээ урда тээ өөрынгөө ухаагаар шэбшэжэ үзэдэг болоол даа (Ф. Цыденжапов); хурса (гү, али хурдан) ухаан һүбэлгэн ухаан (острый, проницательный ум); хара ухаан онсо өөрын бодол, һанал, бүдүүлиг бодол (простой ум): Золто сэдьхэлээ зобожо, хара ухаандаа элдэб муухай бодол бисалгажа захалба (М Осодоев); түрүү ухаанууд түрүү зэргэдэ ябадаг ухаатайшуул (передовые умы); 2) ойлгомжо, ухааень абалга, бодол, бодомжо; һанаан, һанаа бодол; һанал, һанаан (соображение, мысль); ухаагаа гүйлгэхэ бодомжолхо, уридшалан бодохо (обдумывать, соображать, ≈ шевелить мозгами): Ажал бэдэрнэб, / ухаагаа ехээр гүйлгэдэггүй… / Саарhан дээрэ бэшэнэб: / «Хатуу ажал хэрэггүй» (Э. Зандраев); 3) хадуужа абаха арга шадал, һанаан (память): Тиигээд зэмэтэй юумэ хэһэндэл, энэ һаналаа түргэн мартахые хүсэн, ондоо Татьянануудые ухаан соогоо бэдэрнэ (Ч. Цыдендамбаев); ухаандаа хадууха хододоо һанажа ябаха, ойлгожо абаха (запоминать, ≈ зарубить себе на носу): Ажамидаралшье, үхэлшье гэжэ үнэн дээрээ байдаггүй, теэд хүнүүд ажамидарал, үхэл гэһэн ойлгосо ухаандаа хадуунхай (М. Батоин оршуулба); ухаанда бүхөөр хадуугдаха мартагдахагүй, эли һанагдаха, ухаан соо үлэхэ (крепко запоминаться, заседать в памяти); ухаандаа оруулха һанаха, дурдаха (вспоминать): Теэд мүнөө эжынгээ захяае ухаандаа оруулан, моринойнгоо уһа салгидуулхатайнь адли жолоогоо табижархиба (С. Цырендоржиев); ухаанда оруулха һануулха (напоминать); 4) эрдэм шэнжэлэлгэ (наука): ушар шалтагаанай ухаан; анагааха ухаан үбшэнүүд болон тэдэниие аргалха, эмшэлхэ тухай эрдэм (медицина); ○ бодол, ой, оюун, сэдьхэл гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.