УТАҺА(Н)

(н) 1. юум. н. 1) миндаһан, нооһон, хүбэн гэхэ мэтые нарин болгожо, һубажа томоһон эд, һабагша (нить, нитка, шёлковая, шерстяная нитка): Бүд утаһан удаан тородоггүй, бороо саһанда орохотойгоо хамта таһаршадаг шуу (М. Осодоев); 2) ээрэһэн нооһон (пряжа): Хуушан хүхэ даалин самсын ороор дабхарлажа, зүйжэ байжа, тэмээн утаһаар бээлэй оёжо һууна (Х. Намсараев); 3) һэбэрдэһэн (волокно): синтетическэ утаһан; 4) ооһор, томомол ооһор (шнур): Утаһанайнгаа нүгөөдэ үзүүрэй бусайдаһан обоо хүбөө утаһан сооһоошье гараһые, өөрынь хүлһөөшье уяатай байһые тэрэ хүн харахагүй ха юм (Ч. Цыдендамбаев); 5) шабын түмэр, юумэ дамжуулдаг хүнгэн сагаан болон зэд наринаар һунаагдаһан шаба, түмэр, хүбшэргэй (провод, струна): Зургаан жэлэй саада тээ Хитад гүрэн соо телеграф үгы байһан аад, энээхэн 1890 ондо 8821 километр телеграфна утаһан татагдаад байна (Д. Батожабай); Басаганайнгаа гурбатай болоходонь, / бишыхан гитара бэлэглэхэб… / Утаhыень таамаг дайража байhаар / гоёор наададаг болохо (Э. Зандраев); түмэр утаһан шабын түмэр (провода): Энэ харгын хажуу талаар дүрбэ-дүрбэн түмэр утаһа татажархиһан столбнууд саашадаа жэрылдэһээр жэрылдэжэ, нюдэндэ хүсэгдэхэеэ болин ошоно (Х. Намсараев); 6) шэлж. хүнэй яряа зайтай газарта сахилгаан суранзан долгёогоор дамжуулха хэрэгсэл; шабын түмэрөөр, радиогоор гү, али бусад һубагуудаар дохёо дамжуулха хэрэгсэл (телефон; телеграф): Поезд хүлеэжэ байтараа Ага тосхон хонходожо, Шэтэдэ угтаха машина ерүүлхэ тухай Намсараевта захяагүйгөө ойлгожо, секретарьтаяа утаһаар хөөрэлдэхэдэнь, тэрэнь Намсараевта хонходохоёо байһанаа хэлэбэ (Д. Эрдынеев); гар утаһан хорхинсогто холбоондо хүдэлхэ аргатай хэрэгсэл (мобильный телефон): Гар утаһан, телевизор гэхэ мэтэ халха байгаашье һаань, Монголой буряадууд хэлэеэ аршалха, хүгжөөхэ гээшые ехэтэ оролдоно (Д. Бадараев); байнга утаһан нэгэ газарта байдаг, абаад ябажа болохогүй утаһан (стационарный телефон); халуун утаһан һүүлшын мэдээсэл хурдан, түлөөһэгүйгөөр үгэхын тула байгуулагдаһан шууд холбоон (горячая линия): «Халуун утаһанай» мэргэжэлтэдээр хандаһан асуудалнуудые түргэн шиидхэхээр яамануудтай болон албануудтай харилсаа холбоон байгуулагданхай (С. Ринчинов); 7) шэлж. харилсаан, холбоон, харилсаа холбоон (связь, отношения): Ямар нэгэ харагдахагүй утаһад һурагшадые үдэр ерэхэ бүри холбоно (Ч. Цыдендамбаев); хөөрөөнэй утаһан хөөрөөнэй гол бодол, хөөрэлдөөнэй үеэр бодолоо алдангүй хэлэлгэ, һабагша (нить разговора): Гэбэшье сухалаа хүрэһэндөө тугаарайнгаа нэгэ жэгдэ хөөрөөнэй утаһа алдажа, тэрэнь таһархай, эмхигүй болобо (К. Цыденов); 2. элирх. үүргээр хэрэгл. 1) утаһаар хэһэн, утаһаар нэхэгдэһэн (нитяной): Булган малгайтай, һэхүүргэ дэгэлтэй үбгэжөөл эмээл дээрээ хитайжа һуунхай, шарабтар улаан үнгэтэй утаһан бүһэеэ шалгажа үзөөд, хорёо соохиие хёлойн хараашална (М. Осодоев); Утаһан аргамжа эбхэжэ ябанам, хүсэгдэнэгүй (таабари, харгы); 2) торгон утаһаар нэхэһэн (шёлковый, сотканный из шёлка); 3) нарииханаар зурыһан, утаһанда адли нарин, ута (длинный и тонкий): Аяар саана, бүлэг нарһадай оройгоор туулган шэнгеэр сайбалзан, асфальтаар хушагдаһан утаһан харгы могойдли годи-бэди гэһээр далда орошоно (А. Жамбалдоржиев).