УТА

тэмд. н. 1) унжыһан, унжагар, унжагай, утаашаа һунаһан, богони бэшэ, хэмһээ үлүү, үргэлжэлһэн, һуунагар, һойногор, гойногор, гонзогор, гулдагар, жүрэгэр, зурагар, зурууд жэрэгэр, үндэр (длинный; высокий): Анхандаа хүхэ үнгэтэй аад, ангажа сайшаһан ута самсань үмдэнэйнгөө газаагуур һанжана (Б. Мунгонов); ута унжагар (гү, али унжуу) а) хэмһээ үлүү утаашаа һунаһан (очень длинный, длиннющий): Ута унжагар товарнягта хулгайгаар аһабаб (Б.-Б. Намсарайн); Оройдонь һууһан хээтэй хажуу тээшээ һолжорон, ута унжуу бэетэй аад лэ, хүл дээрээ буушаба (Ц.-Ж. Жимбиев); б) удаан үргэлжэлдэг, удаан саг соо хэлэгдэдэг (продолжительный): Дагба ута унжагар үбшэндэ дайрагдажа, 1985 оной майн 5-да наһа бараа һэн (Б.-Б. Намсарайн); ута гонзогор гулдагар, утаашаа һунаһан (длинный): Шаманка горхониие үгсэжэ, шэнэһэ, хасуури, хуһа модотой холимог ой соогуур нилээд холо ябаад байхадань, нариншаг аад, ута гонзогор соорхой болобо (Б. Мунгонов); ута богони элдэб утатай (разной длины): Һаншагайнь сайбар сагаан үһэдые, духынь ута богони уршалаануудые бултыень харана (Ч. Цыдендамбаев); ута хүлтэй суурагар, жэрбэгэр хүлтэй, тээхэгэр, шаса утатай (длинноногий, голенастый): Ута хүлтэй, нарин үндэр хүзүүтэй, хурса шэхэтэй, шэнгэн дэлһэтэй азарга шоргоолзоной бута, болдог солдогууд дээгүүр хүнгэхэнөөр һүрэн, жэжэхэн бургааһадые үбсүүгээрээ шударан харайна (Ж. Тумунов); ута нюуртай гонзогор, жуунагар, жолтогор нюуртай (узколицый): Ута нюуртай, үнгэ дорһогүйхэн шарайтай, шара һахалтай, хара хубсаһатай наһажаал хүн столой саана юумэ бэшэнэ (Ч. Цыдендамбаев); ута хамартай унжагар хамартай, хамарынь хэмһээ үлүүшэг (длинноносый): Арбайшаһан үһэтэй буурал толгойтой, уршагар бишыхан нюуртай, ута хамартай, нюдэндөө хара шэлтэй, хүл нюсэгэн үбгэн зогсоно (Ч. Цыдендамбаев); ута зурлаа богони бэшэ зураадаһан, сэглэлтын тэмдэг (тире); ута харуул хори утын, ута модо харуулдаха харуул (фуганок); ута жолоо хазаарай бүтүү бэшэ жолоонь (повод): Теэд яагаашье һаа ута жолоом гар соомни, харин тэрэмни норошонхой аад лэ, альгандам торонгүй ходоршобо (Ц.-Ж. Жимбиев); ута тэргэ ута хэмжүүрэй ашаа шэрэхэ хүдэлмэриин хүдэр тэргэ (длинная телега): Гурбан паар мори оруулһан ута тэргэдэ хэдэн хүн һуугаад, хойтохи посхоодой үүдэн тээшэ хатаруулба (В. Гармаев); аршам ута хэмжүүрынь нэгэн аршамтай, аршам болохо (длиной в аршин): Ханааб зубшажа, аршам ута эшэтэй нямняанууд, зула сэсэгүүд, хонин хүхэнүүд үдхэн ногоон соогуур дүлэтэнэ (Ч. Цыдендамбаев); ута хүбүүн үндэр, гозогор, гойхогор хүбүүн (высокий парень): Энэ үедэ хорёод наhанай нарин ута хүбүүн Сэпэлмаа хоёр тэдэнэй хажууда зэргэ ерэбэ (Г.-Д. Дамбаев); ута болохо а) хэмжүүрэйнь ехэ болохо, ургаха, үндэр болохо (становиться длинным, расти): Абынгаа шарай харахадамни, һанаата үнөөтэ болоһоной гашуун тэмдэгээр бүрхэһэн, үһэ һахалынь ута боложо, зүдэрһэн янзатай, хүндөөр хурхирна (Ц. Дон); б) үргэлжэлхэ, нэмэхэ, жиихэ (прибавляться – о продолжительности дня и ночи): Декабрь, январь соогуур ханхинаһан, шара тооһо татаһан жабаршье буужа, үдэрнүүд хараа байса ута болобо (В. Гармаев); ута болгохо хэмжүүрыень ехэ болгохо, һунааха (удлинять, вытягивать): Сабидар хотын гудамжаар ябахадаа шэхэнүүдээ һүрмылгэн, хүзүүгээ ута болгожо, жэгшэн үргэнэ (Ц. Шагжин); ута аргамжа татаха а) унжагай ооһор татаха (тянуть длинную верёвку); б) шэлж. унжагайгаар ямар нэгэн юумэн тухай хэлэхэ (пространно и нудно говорить о чём-л.); в) шэлж. хэрэг ужааха (устраивать волокиту); ута бүргэд дундаа сагаан зуруудтай хара һүүлтэй, сагаан толгойтой, хара хүрин далитай, улаан шара нюргатай бүргэд шубуунай нэгэ түрэл, янза (орлан-долгохвост); ута хоншоор а) буха шубуун, уһанай буха (выпь); б) заанай хушуун (хобот); ута һүүлтэ а) сээр. шоно, гарюуһан (волк); б) үхэр хулганаан, харха (крыса); эрэ хүнэй жолоо ута, эмээлтэ мориной туруун хурса (Оньһ. ү.) эрэ хүнэй арга боломжо ехэ (у мужчины возможности большие); ◊ ута гартай а) хуурмаг ябуулгатай, үлүү газарта шуралхаһан (нечистый на руку, ≈ руки загребущие): Тиимэ дээрэһээ баяшуулай дунда ута гартай, ухаан түргэнтэй Бата зайһан гүүлэжэ суурхаһан байдаг (Х. Намсараев); б) ябуулгатай, шуран бэрхэ (деятельный, шустрый): – Петербургда алба хэжэ байгаа хамаг ехэ хүнүүдые таниха, ута гартай тэрээнһээ бэшэ хэн байхаб? (Б. Мунгонов); ута хэлэтэй хобууша, хэлэрхүү, үргэтэй (любящий сплетничать, языкастый): Нобшо соо хаягдаад хэбтэһэн хурга орёожо хүрэхэгүй саарһаншье, ушар ёһо һайн мэдэхэгүй, ута хэлэтэй эхэнэрнүүдшье үзэгдөөгүй һонин дуулгажа магад шуу (Д. Эрдынеев); ута хормойтон хобууша эхэнэрнүүд (сплетницы): – Залхуул золиг хадаа энэ зүдэгэй муухай, ута хормойтоной ажал хэжэ, буряад эрын нэрэ бузарлажа ябаа гээбши?! (С. Цырендоржиев); ута шэхэтэй хүнэй хөөрэлдөө шагнаха дуратай, хамагые мэдэһэн (любящий подслушивать, осведомлённый обо всём): Энэ ямар ута шэхэтэй хүн гээшэб, хэдыдээ энээниие дуулабаб гэжэ һанаад, Минжур даруугаар харюусаба (Ж. Тумунов); дууласань ута мэдээгүй юумэниинь үгы, хамагые мэдэһэн (осведомлённый обо всем): Тиимэ хадаа тэрэ мэтэ юумэ дуулаһаншье байжа болохо, шэхэниинь хуумаан болоошье һаа, дууласань ута болоһон хүн байха (Х. Намсараев); 2) болзор ехэтэй, үни үргэлжэлһэн, удаан, удаан үргэлжэлһэн (долгий, продолжительный – о времени): Рациин хайрсагта сагаан, улаан нюдэд бии боложо, һиид гэһэн нариихан ута абяан соностобо (Ж. Тумунов); ута ужаг удаан үргэлжэлдэг, удаан саг соо хэлэгдэдэг (продолжительный): «Халуун байна. Ута ужаг үльгэрһөө бүри халуун болошохо» гэжэ Харагшан ахань хэлэнэ (Ч. Цыдендамбаев); ута харгы (гү, али зам) удаан болзорой харгы, холын зам (дальняя дорога): Тиибэшье хүшэр аянай ута харгыда Шобдог ламын морин дүрбэн туруугаа харгын шулуунда хаха гантажа, ташаанһаань ташуур үлгэжэрхихоор туранхай болошоһон юм (Д. Батожабай); Гансаараа ябахада харгы ута, гасаланда ороходо саг холо (Оньһ. ү.); Ута замда ябахадаа нютаг бүхэнэй зондо гайхал боложо хашаршаһан аяншад хажуу тээшээ харанашьегүй (Д. Батожабай); утын ута олиггүй ута, ушаргүй ута (очень долгий, продолжительный): Утын ута, бэрхэтэй аян замайтнай жасада нэгэ алтан бэһэлиг, хоёр мүнгэн бугааг үргэнэб (Б. Санжин, Б. Дандарон); утын ута наһан үндэр наһан, удаан наһан (очень пожилой – о возрасте); ута наһатай а) удаан наһа наһалһан (долголетний): Шэнэ жэлдэ hанаhан хэрэгтнай бүтэсэтэй, элүүр мэндэ, ута наhатай, удаан жаргалтай, урагшатай, аза талаантай hуухыетнай Буряад Уласай Арадай Хуралай hунгамалнуудай зүгhөө үнэн зүрхэнһөө хүсэнэб (bgtrk. ru); б) олон жэлэй (многолетний): Үнэхөөрөөшье ниитэ монгол үндэһэтэй хэлэнэй ута наһатай байхань дамжаггүй ааб даа (Л. Шагдаров); ута холо унтаха удаан унтаха (долго спать); ○ жүрэгэр, жэрбэгэр, зурагар, унжагай, унжагар, үндэр, һуунагар г.м. үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.; 3) бүхэли, бүтэн, бүрин (целый, весь): Үелһэн ганса шамаяа һанаһаар үмхиржэ, хагдаржа үхэхэ хүн гүб гэжэ һанаад, үдэр һүниин утые үнгэргэхөө хүлеэжэ ядан зобон ябааб (Г. Цыдынжапов); 2. юум. н. богони бэшэ талыень хэмжэһэн хэмжүүр; түргэн удаанай хэмжүүр (длина; долгота): Үрхэтэ бүхэн утань зуун метр, хүндэлэниинь табин метр газар дээрэ бууса байдалаа түхеэржэ, түбхинэһэн һуудалтай болонхой (Х. Намсараев); Хормойн ута хүл орёохо юм, хушуунай ута толгой орёохо (Оньһ. ү.); утые харайлга шадахыса холо һүрэлгэ (прыжки в длину): Утые харайлгаар гурбадахи, урилдаагаар дүрбэдэхи һуури эзэлээ гэжэ дуулаад баясаа һэм (С. Цырендоржиев).