УРЬЯХА

үйлэ ү. 1) хѳѳрэхэ, ѳѳдѳѳ гараха, бурьяха, дэгдэхэ, үрхирхэ, орьёлхо (взвиваться, подниматься); тооһо урьяха тооһо гараха, тооһо бурьяха (подниматься, клубиться – о пыли); 2) ямар нэгэ юумэнэй гэнтэ эли мэдэрэгдэхэ, мэдэгдэхэ, орьёхо (обдавать, веять, напр. жаром, холодом): Хабһан дээгүүрнь халта зураһан хутагын сарааһаа гэдэһэ уруунь бүлеэ урьян, шуһан урдана ха (Д. Батожабай); халуу урьяха халуу дааха (отдавать жаром): Гансал галай халуун ульһан һалхинда гэнтэ туугдан ерэхэдээ, аятай зохидоор халуу урьяна (Б. Санжин, Б. Дандарон); хүйтэ урьяха хүйтэ дааха, хүйтэн агаарай гэнтэ мэдэрэгдэхэ (обдавать холодом): Хүдэлхэдэнь хүзүү руунь саһан хүйтэ урьян шэгэдэнэ (Д.-Д. Дугаров); һэрюу урьяха һэрюу дааха, һэрюун амисхал мэдэрхэ (веять прохладой); (шииг) нойто урьяха шииг дааха, хүйтэн шиигтэй амисхал мэдэрхэ (обдавать сыростью, отсыревать): Минжурай гимнастёрко нэбтэржэ, дала мүрөөрнь нойто урьяна (Ж. Тумунов); шииг нойто урьяһан а) шиигтэй, нойтон, хүйтэ нойтон (сырой – о климате); б) бэедэ муу, буриин үнэртэй (гнилой); гашуу урьяха гашуу дааха, гашуунаар һанагдаха (отдавать кислым): Үбгэжөөлэй балгахада архинь хоолойдонь хүрэнгүй шахуу аман соонь хёром муухайгаар гашуу урьяад шэргэшэхэдэл гэбэ (С. Цырендоржиев); забаг няалданги урьяха няалдангир байха, нилдайха (быть клейким, липким, вяжущим); үрэбтэр (гү, али шэрүү) урьяха шэрүүбтэр байха (шершаветь); яла толо урьяһан яларһан толорһон, гоёор харагдаһан, нюдэ һаргааһан (колоритный); 3) шэлж. ямар нэгэ мэдэрэл гү, али аашын ехээр хүдэлхэ, халижа гараха, бурьялха (кипеть, пылать каким-л. чувством, впадать в крайнее состояние чего-л.): Аргалха гэжэ бүхэли һүнеэрээ уһа махажа ерэхэдэ, үшөө уур сухал урьяжа байхат (С. Ангабаев); һандагай һүүхэ урьяха тэбдэхэ түгшэхэ, мэгдэхэ, оргон тоодог болохо (паниковать); һандагай һүүхэ урьяһан хүл хөөрсэг болоһон, оргон тоодог болоһон (панический); мэхэ урьяха мэхэлхые һэдэхэ, мэхэрхэхэ (хитрить, лгать): Энэ мэхэ урьяжа байна гү даа, харатай сэдьхэлдээ нэгэ юумэ хэхэ һанаатай байжа магад (Б. Санжин, Б. Дандарон); тэншүү урьяха тэнэгээр аашалха, тэнэглэхэ (вести себя неразумно, сумасбродничать): – Тэнтүү, тэншүү урьяжа, үйлэ хүүлэн алдабалши, жаалдамар (С. Цырендоржиев); зүнтэг урьяха хүгшэржэ ухаагаа тэхэрихэ (выживать из ума): – Энэ хадам эжышни зүнтэг урьяжа байгаа бэзэб даа (Ц.-Ж. Жимбиев); зальхай урьяха зальхайгаар байха, тогтомол гурим баримталангүй, муу муухайгаар аашалха (распускаться, плохо вести себя).