УРУУ

1. наречи 1) дээрэһээ доошоо, уруудам (вниз, книзу): Сэдьхэлынь ехэл бодолгодо хатаһан янзатай, хүнэй нюур мүртэй харанашьегүй, улаахан болоһон шарайгаа уруу хандан, уйдхартай гунигтайгаар дуулана (Х. Намсараев); уруугаа хараха доошоо хараха, тонгойн хараха (смотреть вниз, потупить взор): Би аягүйрхэжэ, юу хэхэ, яахаяашье мэдэхэеэ болин, уруугаа хараад, хургануудаа шэншэлнэб (Ц. Шагжин); уруугаа харан хэбтэхэ бүхы бэеэрээ доошоо хараад хэбтэхэ (лежать ничком): Тиигээд хоймор дундаа уруугаа хараад хэбтэшэнэ (Ж. Тумунов); уруугаа унаха доошоо хаража унаха, эльгэлдэн унаха (падать ничком): Сэдүүгэй Цыремпил эндэтнай эльгэеэ уруугаа хаража, Эрдэни гулваагай урда һунажа хэбтэхэеэ болёо хамнай даа (Х. Намсараев); уруунь харуулха амһараарнь доошонь харуулха, урбалдуулаад орхихо (опрокидывать вверх дном): Тэдэ хоёрһоо холодон, мүрэнэй эрьеэр ябажа ябатараа, уруунь харуулжа, хүнтэрүүлһэн онгосо дээрэ ерэжэ һууба (Ц. Шагжин); толгойень уруу бариха доошонь харуулаад бариха, урбуулаад бариха (держать вниз головой): Тиихэдэнь тэрэ номоо толгойень уруу баряад, уншажа байхаш (Ч. Цыдендамбаев); уруунь боохо толгойн оройһоо доошонь үргэн дороо оруулан боохо (завязывать под подбородком): Улаа эреэн пулаадаа уруунь боонхой, сээжэдээ дотортой дэгэлээ үмдэнхэй, ябаган гуталаа угланхай (Ц.-Ж. Жимбиев); уруу хаяха доошонь хаяха (бросать вниз): hүри дээрэһээ үбһэ уруунь хаяха; тархяа уруу һүрэхэ толгойгоороо доошоо хаража һүрэхэ (прыгать вниз головой); дээрэһээнь уруу оройһоонь хүлэй үзүүр хүрэтэр (сверху вниз, с головы до пят): Атаман Доржые дээрэһээнь уруу хаража, хамар дороо гүбэрнэ (Ч. Цыдендамбаев); уруу өөдөө хараха гэдэргэ уруугаа, һөөргэ уруугаа хараха (смотреть туда-сюда): Уруу өөдөө харана, бодолгото болоно, һанаа алдана (Ц. Дон); 2) шэлж. бага тээшэ, муу тээшэ (вниз, на убыль, по нисходящей линии); уруугаа орохо муудаха, өөдэлхэеэ болихо, доройтохо (ухудшаться, идти к упадку); уруу татаха муудхаха, муу юумэндэ оруулха (ухудшать): Харин уруу татажа, уһанда шиихаха гэһэн үрэ түрэхэ гэжэ байдаг юм байнал (Х. Намсараев); уруу дараха үзэмжэгүй болгохо, муухай болгохо (портить, ухудшать): …ямаршье муу хубсаһан уруу даража, муухай зүдэрүү болгожо шаданагүй… (Х. Намсараев); уруу һууха досоогоо үбдэжэ шэшэхэ (страдать поносом); уруу һуулга шэшэлгэ, досоогоо үбдэлгэ (понос); шуһатайгаар уруу һуулга шуһатай шэшэнгир, шуһатайгаар шэшэлгэ (дизентерия); ○ өөдэ гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.; 2. дах. ү. руу, доошо, тээшэ, дотор (вниз, в, по, на): Үргэн сээжэтэй, бүгдэгэр бэетэй хүн ашаа жүдхэһэн сар мэтэ найгарган, хара майхан уруу орошобо (Д. Батожабай); нам уруу нам тээшэ, минии зүг руу (на меня, в мою сторону): Һүүлдэнь баһа нам уруу сэхэ хараад байхадань, нюдэнэйнь сэсэгы соо агшан зуура өөрыгөө хаража байһанаа ойлгожорхибоб (А. Жамбалдоржиев); hалхиие уруу хараха hалхинай үлеэhэн тээшэ хараха (становиться по ветру): Баданһаа тээ холохон ябаһан Залма морёо байлгаад, һалхиие уруу харан, гараараа нюураа эльбэбэ (Б. Санжин, Б. Дандарон); хии тала уруу хооһоор, миин, хиидэ (без толку, вхолостую); һөөргэ уруугаа эрьехэ гэдэргээ хараха (поворачиваться назад, оборачиваться); сэхэ уруунь а) утаашань (вдоль); б) шэлж. үнэн руунь, сэб сэхэ (напрямую): Тиимэ хадань би бэеынгээ ямар байһые сэхэ уруунь мэдэхэһээ айнагүйб (Ч. Цыдендамбаев); уруу гэдэргэнь өөдэ уруунь, өөдэ һөөргэнь (туда-сюда): Пархайн һамган пад харахан горшоогоо ушааг дээрээ углажа, ольһотойхон шэнэһэн сусалаа удхалан, ошотосо пишаганаса уруу гэдэргэнь урбуулна (Х. Намсараев); 3. тэмд. н. доошоо шэглэһэн, уруудаһан (обращённый вниз, книзу); уруу һалхин хүнэй ябаhан тээшэ үлеэhэн, уруудам, доошоо һалхилһан (попутный ветер); уруу хоншоор боох., шэлж. гахай (свинья); уруу дуруу (гү, али духа) дорьбогүй, шугшагар, толгойгоо ганзагаланхай (понурый, унылый, расстроенный): Баяртай хүхюун ябаһан эжымни шарай гансата барагад гэжэ уруу дуруу болошоо һэн (Ц. Шагжин); Гэнтэ тэрэнэй шарай баяраар билтархадал гээд, уруу духа болон, дахяад гүнзэгы бодолдо абташаба (Г.-Д. Дамбаев).