УРДА

1. наречи 1) ү бэр зүгтэ, үбэр зүг тээшэ (на юге, на юг): Баһа тэндэ, гэрэйнь тушаа урда, оройдоо хэдэн хэршэлээтэй сэргэ зоогоотой (Х. Намсараев); зүүн урда зүүлжээ урда, зүүгэшэгээр урда, зүүгээршэг урда (на юго-востоке): Торгон тэрэ дэгэлэй энгэр дээрэ тобойжо байһан булад һануулһан айхабтар томо һарын мүнгэн сахариг зүүн урда малайна (Ч. Цыдендамбаев); баруун урда баруулжаа урда, баруун тээшээ һөөлжүү урда, баруугааршаг урда (на юго-западе): Теэд басаган ябад гээд лэ, хоёр гараа ээжэлүүлэн хүлһэеэ аршажа, баруун урда түглыгшэ Амха уула тээшэ эбдүүсэһэн нюдөөр шэртэхэ юм (Д. Эрдынеев); 2) ямар нэгэн хүнэй гү, али юумэнэй наана, үмэнэ, наада талада, нюур талада (впереди): Урдань хэрхирэлдэгшэ нохойнуудһаа һураггүй аюултай хүсэн арадамни һүнэһыем гартаа баринхай гэжэ ойлгоһон Янгар түрүүлэн добтолбо (С. Цырендоржиев); урда хойно а) урдуурнь, эндэ тэндэнь (спереди и сзади): Хорёошо нохой зүб харгыгаар ябаа зон гүбди, али буруу гү гэжэ ойлгожо ядаһан юумэдэл, урда хойно орон харайна (Ц.-Ж. Жимбиев); б) урид, түрүүн (прежде): Иимэ юумэнэй болохые хэн урда хойнонь үзэлэй дуулалай даа… (Х. Намсараев); урда урдаһаа нюур нюураараа, бэе бэедээ (друг перед другом, друг против друга): Хоолойсоо тооной уһан соо хүл дээрээ зогсожо, урда урдаһаа уһа хаялсажа, амилха сүлөөгүй арбагашалдана (Ц.-Д. Хамаев); урда гаража ерэхэ зэргэдэ байһан хүнүүдэй дундаһаа урагшаа хэдэн алхам хэжэ гаража ерэхэ (выходить вперёд): Урда гаража ерэхэдэнь, одоош улайха сайхашни бэшэ гү гэһэншүү зариман (З. Гомбожабай); урдаа үмэнэ тээгээ (перед собой, впереди): Доржо эгээл хоёрхон моридые урдаа обёорно (Ч. Цыдендамбаев); урдаа табиха бэелүүлхые оролдохо, зорихо (ставить перед собой): Хүрьһэтэ дэлхэйдэ түрөө хадаа хүн аргагүй ехэ хүсэл урдаа табижа, ажаһууха уялгатай (Д. Доржиева); урдаа бариха а) сээжэ гү, али гэдэһэнэйнгээ хажууда бариха, үбэр бэедээ бариха (держать перед собой): Буугаа бэлэн урдаа баряад, хана шүргөөһөөр, тэрэнэй хойноһоо Синг дахасалдаба (Д. Батожабай); б) шэлж. бэелүүлхые оролдохо, зорихо (ставить перед собой): «Би тэрэ замаар нугаршагүй тэмсэлэй зориг урдаа барихаб» гэжэ бодожо һуугаа һэн (Х. Намсараев); б) шэлж. жэшээ болгохо, магтаха (ставить в пример, хвалить): Бошогто үбгэн … ябаһан лэ газартаа Бадма абгайе магтажа, урдаа барижа хөөрэдэг һэмнэй (Х. Намсараев); г) шэлж. шалтаг болгохо, бэеэ сагааруулха (оправдываться): Урдань эндэхи улад зон энэ тэрэ юумэ мэдэхэ үгышье һаа, гансал мэдэхэгүйгөө урдаа баряад ябагша һэн (Ц.-Ж. Жимбиев); 3) урид, түрүүн (прежде, ранее): Ушар иимэһээ урдань энэ хүнһөө түбэгшөөдэг байһан аад лэ, һүүлшын үедэ заримашуул тэрэнэй урдаһаа дуугараад абадаг болонхой (Ц.-Ж. Жимбиев); урда мэтэ түрүүшынхидэ адли, түрүүшын янзаар (как прежде, как раньше): Мүнөө тэрэ Доржи Цыреновичые хэдышье хүндэлөө һаа, урда мэтэ тэрэнһээ айхаа болиһон байба (Ж. Тумунов); 2. дах. ү. 1) ямар нэгэн хүнэй гү, али юумэнэй наана, үмэнэ, наада талада, нюур талада (перед, впереди, перед лицом): Бурханай урда зула бадаржа, хүжын хүхэ утаан манарна (Ч. Цыдендамбаев); нюдэнэй урда нюдэн соо, хаража байхада (перед глазами): Гэб гэнтэ Хандын нюдэнэй урда газар hолжорон урдажа эхилбэ (Г.-Д. Дамбаев); багшынгаа урда багшынгаа нюур руу хаража байхадаа (перед своим учителем): Би энэ һайн зантай, һаруул ухаатай, нимгэн сэдьхэлтэй багшынгаа урда зүрхэеэ доһолгонгүй байжа шадахагүй байгаа һэм (Ц.-Д. Хамаев); 2) урид, түрүүн, саана (до, перед, за, тому назад): Аяар тиихэдэ, хэдэн жэлэй урда, дуугаралсаһан таһардаһануудай удхые һаяханайл ухамайлан ойлгожо эхилээ (З. Гомбожабай); эдеэнэй урда хоол барихаһаа түрүүн (до еды, перед едой): «Үглөөгүүр, үдэр, үдэшэ эдеэнэй урда тээ уухаш» гэжэ Попхой хэлэбэ (Ч. Цыдендамбаев); мордохын урда замдаа гарахаһаа түрүүн (перед отъездом): – Харгыда мордохынь урда нүхэрөө гомдоожо болохо юм аал? (Ч. Цыдендамбаев); үхэхын урда наһа барахаһаа түрүүн (перед смертью): Басаганаймни арбан найма хүрэхэдэ, Лонходо үгөөрэй гэжэ шинии эсэгэ үхэхынгөө урда тээ намда захяа һэн (Д. Батожабай); 3. тэмд. н. 1) үбэр, үбэр зүгэй, урагша байһан (южный): Баруун, зүүн гүбээнүүд дээгүүр, урда талаар ургаһан нэмжээ таряалан соо комбайнууд тамаржа, хуряалга эхилбэ (Ц. Шагжин); 2) ямар нэгэн юумэнэй толгой талада байһан, эхин талын, наада талын, наада тээхи (передний): Хэдэн хүнүүдэй морёор зорюута ошожо харахада, үнэхөөрөө эмээл шулуун харгын доодо талада гарашанхай, урда бүүргээрээ баруун хойшоо бэшэ, харин зүүн урагшаа харашаһан хэбтэбэ (Ч. Цыдендамбаев); урда хүл амитадай толгойдо ойрохи, толгой таладахи хүл (передние ноги): Һүрэгөө дахуулжа ябаһан улаан эреэн буха булай муухайгаар мөөрэжэ, хүлзэн зогсоод, урда хүлөөрөө шорой малтажа захалба (М. Осодоев); урда ряд эхин талын зэргэ, тайзанда дүтын зэргэ (передний ряд): Долгормаа хүгшэн эжыгээ эгээл урда рядта залуубтар эрэшүүлэй хоорондо һуулгаба (С. Цырендоржиев); 3) үни сагта байһан, үнинэй, урид болоһон (прежний, предыдущий): Теэд тэрэнэй наһанайнь зам урда үеынхидтэ орходоо тад ондоо гэхэ гү, али шэнэ эрхэ байдалда эхилһэн байха юм (А. Жамбалон); Доржо ябахынгаа урда үдэрынь хүршэ айлнуудаараа айлшалба (Ч. Цыдендамбаев); урда урдынхиһаа, урда урданайхиһаа хэзээ хэзээнэйхиһээ, урданайхиһаа үлүүгээр (пуще прежнего, более, чем прежде): Һалхин нэгэ бага намдад гээд, саһан урда урдынхиһаа нэтэрүү хүсэтэйгөөр шабална (Ч. Цыдендамбаев); урда сагта урид, энэ сагһаа урид, түрүүнэй (раньше, ранее): Дэлэг старшина урда сагта зон амитанда туһа хэһэнээ һайрхан хөөрэнэ (Ц. Дон); урдын урда сагта, урда хуушан сагта эртын сагта, үни заяанда, үни хада, али хэдыдэ (давным-давно): Урдын урда сагта, уһан далайн шалбааг байхада, тэрэ нютагта Хансай гэжэ баатар хүбүүн байһан юм гэлсэдэг (Б. Мунгонов); Урда хуушан сагта Санхюудай бөө байгаа һэн (Х. Намсараев); урда наһан будд. Буддын шажанай һургаалаар хүн амитан үхэн үхэдэггүй, түрэлөө оложо дахин түрэдэг гэдэг. Тиимэһээ урда наһан, энэ наһан, хойто наһан бии гэжэ хэлэгдэдэг (предыдущая жизнь): Хожомынь Хорчид гэгээн 1841 ондо Хэжэнгэ морилоод байхадаа, би урда наһандаа энэ дасанай шэрээтэ байһамби гэжэ айладаһан (soyol. ru); 5) боох. зүүн-урда зүгэй (юго-восточный); ○ эртэ гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.