УРГАХА

үйлэ ү. 1) ургамал болон амитадай амидаржа, томо, үндэр, ута болохо, ургамалай бултайха, гараха, өөдөө болохо (расти, произрастать, всходить, давать ростки, прорастать): Үбгэд хүгшэд энэ тала дайдаар зуугаад гаран түрэлэй үбһэ ногоон ургадаг гэжэ хэлсэдэг юм (Ц.-Ж. Жимбиев); Һахал һамбай ургажа, бодото нюураа нюугаад ябаа хадаа, Гэлэг-Жамса, та өөрөө намһаа айна ёһотойт (Б. Шойдоков); урган гараха (гү, али бодохо) томо болохо (вырастать); хүндэлэн тээшээ ургаха ута руугаа бэшэ, хажуу тээшээ ехэ болохо, бүдүүн болохо (расти в ширину): Энэшни ута уруугаа бэшэ, хүндэлэн тээшээ ургадаг загаһан юм. Арбан нэгэн һүүнтэ ялаагана бариһан хүнүүд бии юм гэлсэдэг (Ч. Цыдендамбаев); ◊ ургажа байһан улаан бургааһан өөдөө боложо ябаһан залуу үе (растущее молодое поколение): Юун гайхал байхаб даа. Ургажа ябаһан улаан бургааһан ха юм (Ч. Цыдендамбаев); хүсэхэ наһаяа хүсэһэн, шүдэлхэ шүдэеэ ургаһан наһаа хүсэһэн, бүдүүн болоһон, түлэг дундаа (совершеннолетний, в самом расцвете сил): Цэрэмжэд томо бэетэй, тоомгүй, мундуу шиираг, хүсэхэ наһаяа хүсэһэн, шүдэлхэ шүдэеэ ургаһан басаган һэн (Ж. Тумунов); һоёогоо ургаһан дүршэлтэй болоһон, хамагаа хүсэһэн, долорһон, долдошоһон (бывалый, матёрый, опытный): Талалихин Жамгановта орходоо үни ниидэһэн, һоёогоо ургаһан лётчик гэжэ тоотой ябаа (Ж. Тумунов); 2) шэлж. ехэ болохо, өөдөө, дээшээ болохо, олон болохо, олошорхо, хатуу болохо, шанга болохо, тодорхо, тогтохо (расти, возрастать, увеличиваться): Зунай богонихон һүниин яларжа байһан одо мүшэд огторгойн хүхэ сэнхир гүнзэгыдэ нюугдан эхилжэ, үүрэй һаруул сагаан толон улам бүри урган байба (Х. Намсараев); ургажа байгаа эрилтэнүүд шанга боложо байһан эрилтэнүүд (растущие требования); 3) шэлж. һайжарха, дээшэлхэ, хүгжэхэ, бүхэжэхэ, хүсэтэй болохо, үргэнөөр дэлгэрхэ, һалбарха, һалбаран бадарха, дүршэлөө нарижуулха (развиваться, совершенствоваться, становиться лучше): Ажалай, дуранай, ажабайдалай үер соогуур гаража, хүн ургаха, бэеэ туршаха юм (А. Ангархаев); дороһоо өөдэ ургаха дээшэлхэ, дүршэлөө нарижуулха, өөдөө гараха (расти вверх, напр. по карьерной лестнице): Тиихэ зуураа дороһоо өөдэ ургажа ябаһан эдэ залуушуул өөһэдынгөө зориһон юумэдээ яагаа шуналтай гээшэб (Х. Намсараев); урган хүгжэхэ болбосорхо, һайжарха, бүхэжэхэ, хүсэтэй болохо, һалбаран бадарха (развиваться): Теэд зарим хүн өөһэдынгөө гүрэнэй урган хүгжэхэ зүб замые харадаггүй гээшэ (Д. Батожабай); 4) эмн., хүдөө аж. абтаха, хүсэндөө орохо (прививаться): Сэсэгэй тарилга ургаба.