УНАГА(Н)

(Н) 1. юум. н. 1) адууһанай жэлтэй болоогүй түл (жеребёнок): Уһа уужа һураагүй унаган хушууханаа халта хүргөөд лэ, сошонгёор тархяа үргэжэ һэжэрнэ, үбһэ эдиһэндэл, зөөлэхэн уралнуудаа хүдэлгэхэ юм (Д.-Д. Дугаров); Хүн болохо багаһаа, хүлэг болохо унаганһаа (Оньһ. ү.); Хүнэй хүбүүн булигдадаг, хүлэгэй унаган ахигдадаг (Оньһ. ү.); унага даага мориной түл (жеребята, конский молодняк): Адуунииньшье шуургые уруу хушуураад, эхэлүүр гүүдынь унага даагадаа үүрһэдэн, жэдэхэеэ тэгүүлбэ (Б. Санжин, Б. Дандарон); ◊ унаган табяагаараа бии үгы хурдаараа (на всех парах, во все лопатки): унаган табяагаараа арилха; 2. тэмд. н. 1) унаганай, унаганда хабаатай (жеребячий): Унаган бэень ондоо боложо, Утаһан бужагар дэлһэн ургаба (Х. Намсараев); унаган жороо түрэлхиин жороо (иноходец от роду): – Би танда һая һургагдаад байһан унаган жороо шарга мори, баһа хүбүүндэтнай гэжэ зуун түхэриг мүнгэ бэлэг бариха байнаб, тогтоожо хайрлагты (Х. Намсараев); унаган жороо табилуулха а) һайбар жороо табилуулха (припускать иноходью); б) шэлж. залуу хүнэй ябадалаар ябаха (идти молодящейся походкой); 2) анханай, угай, түрэлхи (исконный, потомственный, родной): Ородой хаанай унаган албата боложо ороһон хадамнай эдэнэр гадаада, дотоодын хёмороонһоо маниие абарха аршалха ёһотой (Б. Санжин, Б. Дандарон); унаган хэлэн түрэлхи хэлэн (родной язык): Яахабши теэд, Жамсаран Галданович ород хэлэндэ тулюур һэн тула унаган буряад хэлэн дээрээ үгэ хэлэдэгээрээ аймаг хотоноороо суурханхай хүн ха юм даа (С. Цырендоржиев); унаган нүхэр (гү, али тала) тон дүтын нүхэр (закадычный друг): Урдын эртэ сагта үнэгэн шандаган хоёр унаган нүхэд байһан юм ха (Ф. Цыденжапов); унаган эжэл үнинһөө хойшо эжэлшэһэн (находящиеся всегда вместе – о животных, людях); 3) шэлж. гүлмэр, гүлмэр залуу (молодой, юный): Залууньшье залуу юумэ ааб даа, хэршье үндэр наһатай үбгэдүүд анханда унаган залууханууд ябаһан юм ха юм (Ч. Цыдендамбаев).