УЙЛАХА

үйлэ ү. үбдэхэ, баярлаха, гомдохо, хоромсохо г.м. сэдьхэлэй хүдэлхэһөө боложо нюдэнһөө нёлбоһо урадхуулха, уһа нюдэн болохо, нюдөөрөө уһа гүйлгэхэ, бархирха, орилхо (плакать): Уйлаһан хүн гээшэ уйдаһан гашуудаһандаашье, уур сухалдаашье уйладаг ааб даа (Ч. Цыдендамбаев); Хүүгэд уйлахаараа айлгадаг, үбгэд үхэхөөрөө айлгадаг (Оньһ. ү.); уйлаха дуулаха (гү, али бархирха, хайлаха, ёолохо) хэмгүй ехээр бархирха, орилхо, ори бархи табиха (рыдать, реветь): Энэ Анисья Петрова үшөө дүшэн нэгэн ондо муу саарһа абаад, үдэр һүнигүй уйлаа дуулаа һэмнэй (В. Гармаев); Гэбэшье мордохо сагайнгаа үнэн тулажа ерэхэдэ, Залмын зосоо уйтаржа, уйлаха бархирха дураниинь хүрэнэ (Б. Санжин, Б. Дандарон); Уйлажа хайлажашье, мүн энеэбхилэн наадажашье байһан басаганай һайхан нюдэн ялагар наранай байхада хура бороо оруулжа байһан тэнгэри шэнги ха юм (Ч. Цыдендамбаев); Бидэ хоёрой хэды уйлаха ёолоходо, нэгэнтэл дүүрэшэһэн юумэ ондоо болохогүй даа (Х. Намсараев); баярлаhандаа уйлаха ехээр баярлажа сэдьхэлээ хүдэлөөд нёлбоһоо барижа ядаха (плакать от радости): Баярлаһандаа уйлаһан залуухан басаган гүйжэ ерээд, Доржын хүзүүндэ нэнгэшэнэ (Ч. Цыдендамбаев); голхорон уйлаха досоогоо уйдажа, урмаа таһаржа, һанаата боложо, бэеэ зэмэлжэ уһа нюдэн болохо (плакать от досады): Урмагүй тулюураар басаган нэрэеэ бузарлажархиһандаа голхорон уйлажа садаа, өөрыгөөл доромжолоо, өөрыгөөл зэмэлээ (С. Цырендоржиев); гэншэн уйлаха а) нэгэ юумэ эрижэ бархирха, бархирһан болиһон хоёрой хоорондо абяа гараха, гонгинохо (хныкать); б) ёоложо, уйлаганһан хоолойгоор үгэлхэ (причитать, иногда стоная); hугшаран уйлаха хамараараа агаар һорожо бархирха (всхлипывать): Энэ үедэ Сэсэг эхэнь һахы һалаг гүйн ерээд, хутагыень аргаахан абажа, саһа уруу шэдэжэрхёод, хүбүүгээ хам тэбэрижэ, һугшаран уйлаба (М. Осодоев); гашуудалтайгаар уйлаха уйдхартайгаар, гуниглан уһа нюдэн болохо (горько плакать): Уй гашуудалтайгаар уйлаха, тала руу, эжытэйгээ хонёо адуулдаг газар руугаа гүйжэ ошохо дурам эжэ эхигүй хүрэшэбэ (Ц.-Д. Хамаев); эгшэтэрээ уйлаха амяа абажа ядатараа уйлаха (закатываться от плача); нёлбоhоо мэлмэрүүлэн (гү, али адхаруулан) уйлаха нёлбоһоо ехээр адхаруулха, гаргаха (≈ плакать в три ручья); сорхирсо (гү, али шуухирса, хоолой дүүрэн) уйлаха бэеэ барингүй, шангаар хашхаржа бархирха, ори бархи табиха, шашхаха (плакать навзрыд, рыдать): Сэдьхэл зүрхэеэ бүглэржэ тагжашоод, нэгэшье үгэ дуугараа һаа, сорхирсо уйлашаха аабзаб гэжэ айшоод, бии шадалаараа бэеэ барижа һууһан бололтой (Б. Мунгонов); Доржо бэеэ барингүй, шуухирса уйлаад, гэдэргээшье харангүй, гэр тээшээ гүйшэбэ (Ч. Цыдендамбаев); Гараараа нюураа бүтүүлээд, дала мүрөө татагануулан, тэрэ хоолой дүүрэн уйлаба (С. Доржиев); нюдэнэйнгээ шэргэтэр (гү, али нулимсаа барагдатар) уйлаха уйлажа шадахаяа болитороо, шэнээгээ алдатараа уйлаха (выплакать все глаза); худлаар уйлаха уйлааша болохо (≈ лить крокодиловы слёзы); халтад гэхэдэ уйлаха бэлээр уһа нюдэн болохо (плакать по всякому поводу); энеэхээршье, уйлахааршье юумэн болоно гашуудалтай, тиихэтэеэ хамта энеэдэтэй ушар тухай (≈ и смех и грех); уйлаха тооной болохо бархиран алдаха, нюдөөрөө уһа мэлмэлзүүлхэ (чуть не плакать): Бэлэг шулуугаа шаналжа, уйлаха тооной болоод байһан эхэнэр Аламжын үгэ дуулахадаа, нэгэ бага номгороо һэн (Д. Батожабай).