УГ I

1. юум. н. 1) эшэ үндэһэн, эхин, узуур, унги (корень, начало, основа): Энэ хүнэй һэшхэл нүхэрэй, түрэлэй, хубиин тала хараһан бэшэ, харин гүрэн түрын, арад зоной, ниитын тала хараһан, гүнзэгы угтай байгаа ха юм (Д. Эрдынеев); уг изагуур (гү, али узуур) а) ямар нэгэн юумэнэй үндэһэн, эхи үндэһэн (корень, начало, источник): Мүнөө хобдогууд тайгын баялигые нэгэ мүһэн хамажа, үбэршэлхэ һанаатай. Үнэтэ ангай уг узуур таһалуужа гэжэ айнаб (Д.-Д. Дугаров); б) гарбал, түрэл түтим, угсаа, үе (родословная): Буряадууд өөһэдынгөө уг изагуур, түүхэ шэнжэлэлгэ монголнуудтаа орходоо хожомшог хэдэг болоһон гээшэ (Э. Бюраева); в) элинсэг хулинсагууд (предки); уг узууртань хүрэтэр эхиндэнь хүрэтэр, тодорхой наряар, ёһотойгоор (досконально); уг удха а) эшэ үндэһэн (основа, смысл): Ухаатай хүн ондоохон, нэгэл хараһан юумэеэ хадуугаад, уг удхыень ойлгоод абанабши бы даа (Б. Мунгонов); б) нэгэ элинсэгһээ гараһан үенүүд, обог, омог, яһан (род): Эдэ зоншни уг удхаараа муу муухайшуул! Тьфу! (А. Ангархаев); хоро шаранай уг хоро шаранай үндэһэн, эхин, шалтагаан (корень зла); угтаа ошотороо а) һүүлэй һүүлдэ (в конечном счёте); б) эхинһээнь харахада, ойлгоходо (сначала): Иимэ дээрэһээнь бодоод үзэхэдэ, угтаа ошотороо заабол нэгэ нарин ушартай байгаа ха гэжэ һанахаар байна… (Х. Намсараев); хэр угһаа (хойшо, нааша), хэр угай эхинһээ, анханһаа, анханһаа хойшо (изначально, искони): Ушар тиимэһээ манай буряад арад хэр угһаа адуу үдхэжэ, бэлшээри һайнтай газар бэдэржэ нүүдэг байгаа ёһотой (М. Осодоев); Манай Үрмэ хэр угһаа хойшо уһа багатай горхон юм һэн (Б. Мунгонов); – Хэр угһаа нааша агтын заяатай манай нютагые адуугүй болгохо ямархан бодолтой улад байдаг юм! (Д.-Д. Дугаров); Һара наран хоёр монгол угсаатанай хэр угай һаратай эсэгэеэ сасуулһан, нарантай эхэеэ жэшээлэн мүргэдэг шүтөөн ха юм (С. Норжимаев); ямаршье уг ушаргүйгөөр ямаршье үндэһэгүйгөөр (безо всяких причин); ухаанай угта орохогүй шэлж. һанаандашье, толгойдошье, ухаанай оёортошье огто орохогүй (не приходить в голову, не осознаваться): Тиихэдэ нүхэрөө гомдохоожо байнаб гэжэ ухаанайнгаашье угта оруулнагүй (Д. Эрдынеев); 2) нэгэ элинсэгһээ гараһан үенүүд, обог, омог, яһан, мүн нэгэ үе (род, ряд поколений, происходящих от одного предка, родова, поколение): – Манай уг гарбалые хараал жадхада хүртэһэн, зол хубигүй уг гэжэ үбгэн баабаймни үхэхынгөө урда зүб лэ хэлэһэн байгаа байна (Ц.-Ж. Жимбиев); Уг һайн хүнтэй ураг болоходо урматай, хурса һайн һүхөөр түлеэ отолходо урматай (Оньһ. ү.); уг удам а) нэгэ элинсэгһээ гараһан үенүүд, обог, омог, яһан (род): Суута уран зохёолшо гайхамшаг абьяас бэлигээ Болодто дамжуулжа, аягаар дүүрэн билтарма үлзы хэшэгээ уг удамдаа хубаалдажа байһан мэтээр үзэгдэбэ (Н. Бальжинимаева); б) ямар нэгэн обогто хамааралга, изагуур (родовитость, происхождение); уг удамаархин элинсэгүүд, элинсэг хулинсаг (предки); уг унги а) нэгэ элинсэгһээ гараһан үенүүд, обог, омог (род): Пилай бөө Табхаантанай уг унгиие муушалжа, хараал шэрээлшье табиг, эльбэдэн жадхадаг, Хатиха оройдоошье айнагүй (А. Бальбуров); б) ямар нэгэн обогто хамааралга, изагуур (родовитость, происхождение): Уг унгияа мартангүй ябаха хэрэгтэй (Ц.-Ж. Жимбиев); в) эхин, үндэһэн (корень, начало, источник); уг түрэл нэгэ элинсэгһээ гараһан үенүүд, обог, омог, яһан (род): Үри хүүгэдые үдхэжэ, уг түрэлөө залгуулха гээшэ нүгөө жаргал (С. Цырендоржиев); уг баялиг (гү, али зөөри) уг дамжан үлэһэн баялиг, зөөри (наследство); угаа дамжуулха хүбүү түрэхэ (продолжать свой род): – Зай, жаахан зайһан, угаа дамжуулха үритэй боложо, үтэлхэ наһандаа аша гушаяа хаража амжаха талаантай байбаб (С. Цырендоржиев); уг таһалдуулха эрэ хүнэй хүбүү түрөөгүй үхэхэ (прерывать род): – Ши эсэгынгээ угые таһалдуулха гэжэ байнаш (Г.-Д. Дамбаев); Уһан эрьеэ дахаха, уг угаа дахаха (Оньһ. ү.); уг залгамжалан нэгэ үеһөө саашанхи үедэ дамжан (по наследству): Хандагайн арһан дээрэ бэшэһэн хатан Екатеринын захиралта бэшэг ангуушадай аха захын нангин газарта уг залгаламжалан хадагалагдажа байдаг (Д.-Д. Дугаров); уг залгамжалга угай зөөридэ хүртэлгэ (наследование); ◊ угаа уһанда хаяха нэрээ хухарха, элдэб үгѳѳр хэлүүхэ, хүндэеэ буураха (срамиться, позориться): Тиихэдээ одоол угаа уһанда хаяһан зон болохот! (Д. Эрдынеев); 3) ямар нэгэн обогто хамааралга, изагуур (родовитость, происхождение): Хүнэй уг, шадал зөөри, бэе тамир хаража гэрлэдэг гурим тиихэдэ буруушаагдадаггүй, тэрэ сагай юрын нэгэ хуулита ёһо заншал байгаа ха юм (Д. Эрдынеев); уг гарбал а) ямар нэгэн обогһоо гаралга (происхождение): Буряад угсаатанайнгаа уг гарбалые отог отогоорнь, нютаг нютагаарнь хубаажа хөөрэхэл даа (М. Осодоев); б) элинсэг хулинсаг, уг унги, унги гарбал (предки): Манай уг гарбал хэр угһаа хойшо Монголой үргэн тала дайдаар нютаглажа ябаһан гээшэ (Б. Санжин, Б. Дандарон); в) ямар нэгэн юумэнэй үндэһэн, эхи үндэһэн (корень, начало, источник): «Бархан» гэжэ топонимой уг гарбалынь тайлбарилхадаа, эртэ урдын монголшууд энээниие «Бурхан» гэжэ нэрлэдэг байжа болоо… (Ц. Цырендоржиева); уг удамтай урданай, баян изагууртай, изагуур һайтай (родовитый); уг удамгүй (гү, али гарбалгүй) угаа төөриһэн, угаа сахяагүй (безродный): – Уг гарбалгүй, үншэн хэнзэ шимни иигэжэ бодохо бодолгүй, һалхинда туулгаһан хамхуул шэнги, минии зааһаар энэ хүрэтэр ерээлши даа (Д. Эрдынеев); уг удамгүй амитан гарбалаа мэдэхэгүй, юунэйшье тоолхогүй (бестолочь); уг удамгүй юумэ хэлэхэ эхи үндэһэгүй юумэ хэлэхэ (нести чепуху); уг заншал гарбал заншал (происхождение и традиции): Буряадтамнай шэнэ соёлой хүгжэлтэ түргэдхэхэ харюусалгатай үеын ерэхэдэ, партиимнай областной комитет танда адли арадаа, түүхэеэ, уг заншалаа һайн мэдэхэ, эрдэмтэй хүнүүдээ соёлой барилгын түрүү зэргэдэ эльгээбэ гээшэ ааб даа (Д. Эрдынеев); баян уг баян обогто хамааралга, баян обогһоо гаралга (родовитость); 2. тэмд. н. 1) үндэһэн, анханай, эхинэй, эхи табиһан (исконный, первоначальный, начальный): Һанаһан бариһанаа нюунгүй табижархидагш һаа, уг нютагһаа гаража ерэһэнээ хүн харада дуулгадаггүй, дуулгахашье дурагүй тээшээ байгаа (Ц.-Д. Хамаев); 2) гол, түб (основной, коренной): Уг бодол, зорилгыень Кобзев ойлгоходоо, үндэрөөр сэгнэжэ баярлуулаа һэн (Д. Эрдынеев); уг зорилго гол зорилго (основная задача): Манай багшын заабари, шэрэм харгы шэнги сэхээр уг зорилгодомнай абаашаха (Г. Цыдынжапов); хэтын уг зорилго эсэсэй зорилго (конечная цель).