ТЭРГЭ(Н)

(Н) 1. юум. н. 1) дээрэнь hуухын гү, али ашаа тээхын тула түхеэрэгдэhэн мори, тэмээ, сар унаануудые хүллэдэг, сахаригтай, аралтай хэрэгсэл (повозка, телега, а также общее название колёсных экипажей): Нэгэтэ дошхон урадхалда тэргэмнай хүмэрижэ, горхо гаратар дээрэнь һууһан басагадни уһа руу унашоо (Д.-Д. Дугаров); жороо тэргэ, ходоог тэргэ нахигар, хүнгэн, номотой зѳѳлэн тэргэ (дрожки): Уданшьегүй хүнгэхэн жороо тэргээр шэрүүлһэн Самбуу лама аргааханаар Аламжын хажууда ерэжэ тогтобо (Д. Батожабай); Энэ үедэ хоёр мори оруулһан ходоог тэргэ тэдэнэй хажууда ерээд зогсошобо (Д. Батожабай); намалзууртай тэргэ тэргын гол ба армагай хоорондо дондорооень зѳѳлэрүүлхын тула хэгдэһэн номо мэтэ нугылгаһан хүжүүн түмэртэй тэргэ (коляска на рессорах); хаһаг (гү, али хасаг) тэргэ хоёр мөөртэй томо тэргэ (казачья телега, арба, одноколка): Намжалай машина абаад, Галсановта ошоходонь, газаань армагтай, оодогор хаһаг тэргэдэ оруулһан морин хорёогой һаднагта уяатай байба (К. Цыденов); бургааhан тэргэ дээрэхи хайрсагынь бургааһа гүрэжэ хэгдэһэн тэргэ (телега с плетёным кузовом): Бургааһан тэргэ гүрэдэг дархан ородууд бии гээл һэн (Ч. Цыдендамбаев); буха (модон) тэргэ үргэлжэ хабтагар пайлсагүй мѳѳртэй тэргэ (тележка с колёсами без спиц): Хаанаһаашьеб нэгэ модон голтой буха тэргэтэй болообди (Ц. Шагжин); уhанай тэргэ дээрээ томо һабатай уһа зөөдэг тэргэ (водовозка, водовозная телега): Нэгэтэ эсэһэнһээ боложо, һүниин харанхыда ойлгомторгүй дурд гэхэ һамбаандаа уһанай тэргэ дээгүүрээ тэргэеэ няса даран гарашоо һэм (Ц.-Д. Жамсаранов); дүрбэн хүлтэ тэргэ дүрбэн мөөртэй тэргэ (четырёхколёсная телега): Хожом, Доржын Казаньһаа бусахада, Затагарханай хэһэн үлгыһөө үни буужа, Затагарханай дархалһан дүрбэн хүлтэ тэргээр хан харгые гүйлгэдэг болоһон байхал ха (Ч. Цыдендамбаев); гэр тэргэ түүх. дээрээ хабсарһан һэеы гэр тээһэн тэргэ (юрта-телега); далитай тэргэ дүрбэн мѳѳр дээгүүрээ нугыһан халхабшатай, ара һууринууд дээрэ далабшатай мориндо хүллэгдэдэг хүнгэн тэргэ (экипаж с крыльями – об извозчичьей пролётке); гал тэргэ хууш. локомотивоор хүдэлгэдэг хоорондоо холбогдоһон түмэр замай вагонуудһаа бүридэһэн транспортын хэрэгсэл (поезд): Гал тэргэ түбиие тойрохо гэжэ урдань хэлсэдэг байhан; гар тэргэ нэгэн мөөртэй, хоёр барюулһаань баряад түлхидэг хайрсаг (тачка); тэргэ тэмээн а) тэмээ хүллэһэн ашаанай тэргэ (телега): Һэеы гэрнүүдээ тэргэ тэмээндэ тээжэ асараад, Бэлшэрэй хадын үбэртэ үйлсэ болгожо табяад, горшоог һуулгаһаа эхилээд, хамаг зөөриеэ хамталаа һэмди (Ш.-С. Бадлуев); б) шэрэлгын унаа (перевозочные средства); тэргэ тэмээ заhаха а) эбдэрһэн тэргэ заһаха (налаживать телегу); б) замда гарахаяа бэлдэхэ (готовиться к поездке); тэргэ тэмээгээ түхеэрхэ шэрэлгын унаа бэлдэхэ (готовить перевозочные средства); тэргэ морин, мори тэргэ тэргэтэй морин, тэргэдэ хүллэһэн морин (упряжка, экипаж с лошадью): Лодоной хэлэгшээр һамгадые зөөхэ тэргэ морин үлүү гарабагүй (Г.-Д. Дамбаев); Базаар боложо байһан үдэр аад, талмай дээрэ мори тэргэ, хүн зон дүүрэн (Б. Санжин, Б. Дандарон); (мори) тэргээр ябаха хүллэһэн морёор ябаха (ехать на запряжённой телеге): – Ойн үргэн жэгдэ харгыгаар мори тэргээр ябаха гээшэмнай шэдхэ шэрэнгитэй, дархи нүүлэтэй хада хүбшөөр ябаһанда орходоо ондоо хаям даа, тад ондоо! (Б. Мунгонов); тэргэ мориной хүллөөндэ хабаатай, тэргэлхэдэ хэрэгтэй (упряжной, относящийся к упряжке); тэргэ түлеэн түлигдэхэ модо ашаһан тэргэ, тэргэдэ багтахыса ашаһан түлеэн (воз дров): Далан тэргэ түлеэ бэлдэжэ, гушан боошхо дабирхай дээрэнь адхаад, галдажархиха (Д. Сультимов); ехэ тэргэнэй зам будд. Энэдхэгэй лобон гэхэ гү, али ехэ мэргэн багша Нагарджунын үндэhэлhэн hургаал (путь большой колесницы, т.е. махаяны); 2) шатар шатарай дүрсэ (ладья); 3) утаһа орёодог модон, ниидхын модон (катушка из-под ниток): орёомог тэргэ; 4) мотоциклой хажуу таладань бүхэлэгдэһэн, хүниие һуулгаха шагтага тэргэ (коляска мотоцикла); 2. тэмд. н. 1) тэргэдэ хабаатай (тележный); тэргэ амбаар үбэлжөөндөө гү, али зуhаландаа зөөхэдөө абажа ябадаг, дээрэнь амбаар тодхоһон тэргэ. Дүрбэн дүрбэлжэн метр талмайтай, хёосоор бариhан энэ амбаар соогоо зунай сагта эшэгы гэрэйнгээ hэеы хадагалдаг, үбэлдөө үүсынгээ мяха хэдэг hэн Л. Линховоин (амбар на телеге): Үбгэн аба тухашаран, тэргэ амбаар дороһоо урданай Балигын заводой тамгатай, хажуу тээгүүрээ түгдэрхэйтэй, зосоогоо һайсал аарса халаалгаһан, һү сагаа бусалгаһан, архи дарһа нэрүүлһэн хунхан тогоогоо абаба (Ц.-Ж. Жимбиев); 2) үсөөн мөөртэ (колёсный – о тракторе).