ТЭМЭЭ(Н)

(Н) юум. н. 1. 1) үндэр бэетэй, нугагар ута хүзүүтэй, ехэнхидээ хүрин улаан зүһэтэй, нюрган дээрээ нэгэн гү, али хоёр бүхэнтэй, үһэ нооһо һайтай, гол түлэб губида байдаг, гэдэһээ үлдэлгые һайнаар тэсэдэг хибэдэг бодо мал (верблюд): Тэгнээтэй тэмээнүүд хүл хөөрсэг болоһон хүнүүдтэ анхаралаа табингүй, заабар-заабар хибэдэһээ хибэн, томоотой янзаар алхалалдана, зарим нэгэниинь уралаа дурбиилган, хахир муухайгаар буйлаад абана (Б. Санжин, Б. Дандарон); Һүүлшын тэмээндэ ашаан хүндэ (Оньһ. ү.); атан тэмээн шэмхүүлһэн, заһуулһан тэмээн (холощёный верблюд): Эжэлһээ таһарһан энгин, атан тэмээд уншарагтайгаар буйлалданад, мүн адуу моридой инсагаалха дуулдана (Б. Санжин, Б. Дандарон); нэгэ бүхэнтэй тэмээн зэрлиг байгаалида тохёолдодоггүй, нэгэ бүхэнтэй хибэдэг бодо мал (одногорбый верблюд, дромадер); хоёр бүхэнтэй тэмээн үндэр бэетэй, нугагар хүзүүтэй, ехэнхидээ хүрин улаан зүһэтэй, нюрган дээрээ хоёр бүхэнтэй, нэгэн бүхэнтэй тэмээндэ ороходоо үһэ нооһо һайтай хибэдэг бодо мал (двугорбый верблюд, бактриан); эмэ тэмээн энгин (верблюдица); боод тэмээн ботоголхо, түл асарха тэмээн (жерёбая верблюдица); унаанай тэмээнүүд тээбэридэ хэрэглэгдэдэг тэмээнүүд (вьючные верблюды); тэмээ агталха тэмээ заһаха, шэмхэхэ (кастрировать верблюда); тэмээ хэлэхэдэ, ямаа хэлэжэ байнаш хоёр хүнэй бэе бэеэ шагнангүй өөрынгөөл юумэ хэлэхэжэ байха (я ему про Фому, а он мне про Ерёму); ◊ тэмээ ямаан хоёр тад ондоо, шал ондоо, огто адли бэшэ (≈ небо и земля); тэмээ ямаа сохихо холбоо муутайгаар, хэлэһэнээ мартажа ондоо юумэндэ орохо (говорить с пятого на десятое); тэмээ ямаа хэлэхэ олон юумэ дуугараад, мүртэйгөөр юушье хэлэхэгүй (много наговорить, а путём ничего не сказать); тэмээн болохо эхэнэрэй удаан түрэхэгүйдэ хэлэдэг (говорится, когда роды задерживаются, т.к. период беременности у верблюдиц длится десять месяцев); үхэһэн тэмээнэй сэнтэй шэнэх. үнэгүй байгаад үнэтэйгээр худалдагдажа байһан (≈ за дешёвку просят втридорога); 2) шатар шатарай дүрсэ (слон, офицер); тэмээгээрээ шаалаха тэмээгээрээ эсэргүү талын ноёниие дайлажа нүүхые шаардаха (делать шах слоном); 3) шагай нааданда унаһан шагайн бодоһон байдал (положение лодыжки попом, т.е. в стоячем положении); 2. тэмд. н. 1) тэмээндэ хабаатай (верблюжий, состоящий из верблюдов, приводимый в движение верблюдами): Пүсхышоод байһан тулам хараһан Бүхэ Лама зөөри хүсэн хоёрые гамнахаар бэшэ түхэлтэй нэгэ түхэриг хашарһаар хаяжа үгөөд, тэмээн һээрыень наран өөдэ дахин хараба (Д. Батожабай); тэмээн h үрэг сугтаа ябадаг олон тэмээнүүд, бүлэг тэмээн (верблюжье стадо, стадо верблюдов): Теэд тэмээн һүрэг һэргээхэ гээшэ тиимэ бэлэн хэрэг бэшэ: энгин тэмээн хоёр жэлэй нэгэл дахин ботоголдог (Д. Мархадаева); тэмээн хамбы һубарин ябаһан ашаатай олон тэмээд (караван верблюдов): Тиимэһээ хитад сай болон бусад эд бараа тээһэн тэмээн хамбы харгыдань таһарнагүй (Б. Санжин, Б. Дандарон); тэмээн жэн тэмээндэ тээхэ ашаа (верблюжий вьюк); тэмээн тэргэ тэмээ хүллээһэн тэргэ (верблюжья повозка, арба); тэмээ нооhон хабар хөөрэжэ, гуужаха үеэрнь абадаг тэмээнэй хөөбэр (верблюжья шерсть); тэмээн утаhан тэмээнэй нооһоор томожо хэһэн һабагша (нить, скрученная из верблюжьей шерсти): Хуушан хүхэ даалин самсын ороор дабхарлажа, зүйжэ байжа, тэмээн утаһаар бээлэй оёжо һууна (Х. Намсараев); тэмээн хүбэн тэмээнэй нооhо урижа, хоёр бүдэй хоорондо хабшан оёжо хэрэглэлгэ (верблюжья шерсть, используемая вместо ваты); 2) хэмжээгээрээ гү, али ондоо шанараараа тэмээн шэнги, тэмээндэ адли томо (как верблюд, как у верблюда, величиною с верблюда): Боро хараанаар хара үнгэтэйгөөр харагдаһан тэмээн халаахайн ойгуур хүбүүд ябана (Ч. Цыдендамбаев); тэмээн шулуун аман зох. тэмээндэ адли томо шулуун (камень величиною с верблюда); тэмээн шубуун хууш. ябаган шубуунай түрэл, бүхы шубуудһаа хамагай томонь, хурдан гүйдэг, зарим газарта тэжээжэ үдхэдэг, үдэнь ехэ үнэ хүрэдэг, мяха, үндэгыень эдидэг (страус); тэмээн халюун тэмээнэй зүһэ шэнги бүдэхи шара хүрин, сабидар (игреняя как верблюд): Одхон хэнзэ дүүнь / Түгэшын гол hуудалтай, / Тэмээн халюун моритой, / Сэхэ hайхан hанаатай / Сэнгэлэн-Ноён алдартай (Гэсэрһээ); тэмээн жороо жороогой нэгэн янза, дэншээ гүйдэл (верблюжья иноходь, вид иноходи): Тэмээн жороо мориинь / Сэргэдээ дүнгэн зогсоожо, / Түмэр хара тэргэhээнь / Һугадан дүнгэн буулгаба (Гэсэрһээ); тэмээн үүлэд баглагар сагаан үүлэд (кучевые облака): Тэнгэриин зүүн хахадынь һиимэгэр боро үүлэндэ баригданхай, баруун хахадынь үүлэгүй шахуу, тэндэ ганса нэгэн тэмээн үүлэд тамарна (Ж. Тумунов); тэмээн hүүл ург. 50–70 см үндэртэй, эшэдээ гонзогороор ургаһан жэжэхэн ягаан сэсэгүүдтэй олон наһата ургамал (душица); тэмээн хараасгай ута хурса далитай, богони һүүлтэй, богони хушуутай, хараасгайда адли түхэлтэй хурдан ниидэдэг шубуун (стриж каменный).