ТЭГШЭ

1. тэмд. н. 1) жэгдэ, сэхэ, өө-мөөгүй (ровный): Хэрбээ харгынгаа тэгшэ бэшэ, хонхор ёнхор һаа, тэргэнь үни хүмэришэхэ һэн (Ч. Цыдендамбаев); тэгшэ газар үндэр набтаргүй, жэгдэ газар, тала газар (ровная местность, равнина): Эгээл эндэ хоёр хүбүүдтээ нэгэ-нэгэ гэр зэргэлүүлэн барюулдаг h аа, ехэ тэгшэ газар байна даа (Г.-Д. Дамбаев); тэгшэ бэе гурагар, сурагар, салигар, жэрбэгэр, һомон бэе (стройное тело, стройный стан): Буладай нюдэниинь ошотой галтайгаар, нюур шарайнь сэхэ сэбэрээр, үндэр тэгшэ бэень һайханаар харагдана (Ц.-Ж. Жимбиев); ◊ дүрбэн (гү, али найман, алиш тээшээ) тэгшэ түгэс, түгэлдэр, үлүү дутуугүй (совершенный): Үндэр тэгшэ бэетэй, үргэн сээжэтэй, шүрбэһэлиг бүдүүн балсантай, далдирдаггүй хёрхо нюдэтэй, һанаалиг ухаамгай, һайхан сэдьхэлтэй, нэгэ үгөөр хэлэбэл, дүрбэн тэгшэ болооройш, хүбүүмни (Ц.-Д. Хамаев); Доржо найман тэгшэ, бүхэ бүдүүн, элүүр энхэ хүбүүн һаа Долгормаада дурлаха, тэрэнэй түлөө тэмсэхэ эрхэтэй байгаа (А. Ангархаев); – Хүхихэ, хөөрэлдэхэ, һонёор сагаа үнгэргэхэ – бии ха юм даа тиимэ, алиш тээшээ тэгшэ зон (К. Цыденов); 2) хоёр гү, али олон юумэнэй хоорондоо адли, үлүү дутуугүй (равный); тэгшэ байдал тэнсүүритэй байлга (равенство); тэгшэ эрхэ (сүлөө) адли эрхэ (равноправие): Хуушан байдалай һандарал дээрэ шэнэ ажабайдал мүндэлхэ, булта тэгшэ эрхэ сүлөөгэй түлөө тэмсэлдэ бодогты гэжэ тэндэ бэшэгдэнхэй юм (Д. Эрдынеев); тэб тэгшэ эрхэ гүйсэд адли эрхэ (полное равноправие); тэгшэ бэшэ байдал адли бэшэ эрхэ, тэнсүүгүй байлга (неравенство); тэгшэ эрхэтэ адли эрхэтэй (равноправный); 3) түбшэн, даруу, һанаа амар (спокойный): Зүблэлтэ засагта һайн дураараа бэеэ тушаагаад, зэмэеэ хуулитаар амсабал, һэшхэлтнай тэгшэ, амитан зоной дунда амиды мэндэ ябаха заяатайшье байжа болохот (С. Цырендоржиев); тэгшэ тэнигэр һанаа амар, сэдьхэл тэнюун, амгалан (спокойный, умиротворённый): Улаан шарайгаараа уулзажа эльгэлһэн инаг хоёр нүхэд эбигээл халуун сэдьхэлээр удаан хөөрэлдөөд байхадаа, хэн хэнэйнь досоо тэгшэ тэнигэр, сэдьхэл дүүрэн болоһон шэнги байгаа һэн (Ц. Дон); тэгшэ болохо һанаа амарха, тайдхарха, уушхараха (успокаиваться): Байтараа арай гэжэ тэгшэ болоод, / өөртөө хэлээ hэмби: / – Яажа байнаш!? Бү сухалда. / Ухаагаа бэшэ бү алда (Э. Зандраев); тэгшэ бэшэ байдал һанаагаа зоболго, (беспокойство): Юрэдөө, бригадын комиссарай анхаралтай хараса тэрээниие бүришье тэгшэ бэшэ байдалда оруулба хэбэртэй (Б. Шойдоков); hанаа (гү, али сэдьхэл) тэгшэ түбшэн, даруу, һанаа амар, сэдьхэл дүүрэн, тэнюун (спокойный): Сэдьхэл тэгшэ ябаһан Алексей баруун гараараа зангажа, айхабтар шангаар дуу эхилбэ (Ч. Цыдендамбаев); 4) хоёрто хубаагдадаг (чётный): Ханын тэгшэ тоое (4-6-8-10-12) юрын зон дэлхэйн найжатай (наран), тэгшэ бэшэ тоое (5-7-9) һарюуһантай (һара) холбодог байгаа (А. Эрдынеева); тэгшэ тоотой хүн хоёроор адли тоотойгоор хубаагдахаар хүн зон (чётное количество людей): Тоонто тайлганда заалhаа тэгшэ тоотой хүн хабаадаха ёhотой байгаа; тэгшэ гараг 2, 4, 6 гэhэн тэгшэ тоотой гарагууд (чётные дни недели): Хадаг табихаяа ошоходоо, гараг, hарын тэгшые хаража, үдэрэй hайниие hунгажа ошохо байгаа; ○ адли гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.; 2. наречи 1) хэлтынгүйгөөр, сэхэ, найгалзангүйгөөр (прямо, ровно): Буугайнгаа һомотойе мэдээшье һаа, нугалжа нэгэ хараад, хоёр маягар шабхаяа ара гэдэргэнь атирса татажа, доошонь маряахадам хэлтэгы хушалта дээрэ тэгшэ зогсохом хэсүү байба (С. Доржиев); тэгшэ тээхэ алишье тээшээ хэлтыхэгүйгөөр, жэгдээр, унахагүйгөөр ашаха (ровно грузить): Нэгэ хэды асалаад, хэр тэгшэ тээжэ байнаб гэжэ шаргатай үбһэеэ тойрон харасагаана (Б. Шойдоков); 2) адляар, илгаагүйгөөр, хахадаарнь (поровну, одинаково, в равной степени): Хэрмэндэ, булганда, туруута болон борошье гүрөөһэндэ тэгшэ гүйдэг һүрхэй хоёр нохойтой бэлэй (С. Цырендоржиев); тэгшэ хубааха адляар хубааха (делить поровну): Эшэ болон набша намааень тэгшэ хубаажа холиходо эгээлэй махорка болодог юм (С. Доржиев); тэгшэ мэдэхэ зэргэ, адли һайнаар мэдэхэ (знать в равной степени): – Энэ тон барагтай хэрэг, эндэхи хүнүүд, монгол, хитадшье хадаа, хоёр хэлэ тэгшэ мэдэдэг (Б. Санжин, Б. Дандарон); 3) даруугаар, һанаа амараар (спокойно): Тэдэ зониие амаршалжа, / hайн үгэнүүдые хэлэнэб: / «Элүүр энхэ, / сэдьхэлээрээ тэгшэ ябаарайгты» (Э. Зандраев); 4) яг, эгсэ, тэбхэр (ровно – о времени): Магад тэгшэ арбан жэл соо Хандамынгаа энэрхэл доро ябаа хадамни тиигэнэ гү? (Ц. Цырендоржиев).