ТҮХЭРЕЭ(Н)

(Н) 1. тэмд. н. 1) сахариг түхэлтэй, сахаригтаһан, зээрэмхэйтэһэн, монсогор, бөөрэнхы, дүхэриг (круглый): Тэдэнэй дунда Бадан Тураахиин түхэреэн хээтэй хүхэ торгон тэрлиг үмдэнхэй түрүү зэргэдэ һууна (Б. Санжин, Б. Дандарон); түб түхэреэн моро монсогор (круглый-прекруглый): Тэндэнь арбан табанай һарадал түб түхэреэн шарайтай басаган столой саана һуушанхай, хүлһөө аршан-аршан шоото татана (Ж. Тумунов); түхэреэн стол бөөрэнхы түхэлтэй стол (круглый стол): Һэмээхэн гэдэргээ хаража ябажа, өөрынгөө таһаг дотор ороһон Энхэ Тайван бишыхан түхэреэн столой арада һуужа, аягатай сайгаа урдаа табяад, уйтай нюдөөр хаража байба (Д. Батожабай); түхэреэн шарай (гү, ли нюур) монсогор, бүлхэгэр хасартай нюур, дүүрэн шарай (круглое лицо): Тэрэ уб улаан болошоһон дүүрэн түхэреэн шарайгаараа энеэбхилэн зогсоно (Ц.-Ж. Жимбиев); Тэрэнэй ухаансархан түхэреэн нюурта, гэрэлтэй һүбэлгэн нюдэндэ һөөл гайхаһанай тэмдэг бэшээтэй байгаа һэн (Б. Мунгонов); түхэреэн нюдэн томо, бэлтэгэр, бүлтэгэр, ехэ нюдэн (круглые глаза): Тиигээд Гармуудай тээшэ гани сухалаар дүүрэһэн түхэреэн нюдэеэ бүри түхэреэн болгоод, налшагархан хамарайнгаа танаае һэртылгэн, уралаа домбойлгон зогсобо (А. Ангархаев); түхэреэн хорёо булангүй, сахаригтуулжа бариһан хорёо (круглая загородка для скота): Энэ нютагай анханһаа элдин хонгор дайдые шүлһөөрөө хүрмэжэрхёод, тэрээнэйнгээ тэгэндэ маряажа хэбтэһэн томо хара абаахай шэнги, ехэ ехэ буусанууд түхэреэн түхэреэн хорёонууд соо һүниин бараанда барбайлдан харлажа, хүнэй зосоо зэбүү хүдэлгэн байна (Х. Намсараев); түхэреэн һара тэргэд, тэргэл, арбан табанай һара (полная луна): Теэд удаан хүлеэлгэнгүй, малагар түхэреэн һара тэнгэриин уужамда бии болоно (Ж. Тумунов); 2) бүхэли, бүтэн, бүрин (круглый, целый, весь); түхэреэн жэл соо жэлэй турша соо (круглый год, в течение всего года): Тиигээд лэ үнөөхил хашартай болошоһон һонигүй борохон байдалайнгаа хүреэ соо түхэреэн жэлдээ эрьелдэжээл байхалши даа (Б. Мунгонов); 3) шэнэх. халажа ядадаг, зориггүй (нерешительный): Тэрэшни түхэреэн хүн байгаа, худхаһаар байтараа ошохоо болёо; 2. юум. н. 1) дүхэриг, бүмбэгэр, бөөрэнхы юумэн (круг): Гүсын хабхагаар даража, түхэреэн түхэреэнээр абаhан хабтагар талхан дээрэ татаhан мяха хээд, хумин бүтүүлээд лэ, хабтагай дээрэ жэрылгэн табина (Г.-Д. Дамбаев); түхэреэ барижа hууха дүхэриглэн һууха (рассаживаться, образуя круг); үбгэдэй түхэреэндэ hуулгаха үбгэдэй дүхэригтэ һуулгаха (усаживать в круг стариков); 2) шэлж., яряан. сагаан хашарһан (серебряная монета): хориной түхэреэн; түхэреэ зүүхэ баруун бур., хууш. хүндэ хубсаһа бэлэглэхэдээ, заабол арбанай гү, али хориной сагаан хашарһа хадалсажа үгэхэ (привешивать монету, которая пришивалась на платье и подносилась гостям): Тиин үлгэбшынь хажуудахана ногоон утаһаар хэрээһэлжэ бүхэлэгдэһэн хори мүнгэнэй түхэреэ хараад: – Пээ, энэнь үшөө юун бээ? – гэжэ Шаруу гайхана (М. Осодоев).