ТҮРЭХЭ I

үйлэ ү. 1) хүүгэдэй эхын хээлиһээ гараха, мүндэлхэ (рождаться – о человеке): Хамтын ажалай тогтохоһоо урдуур, хори найман ондо Бүтэдмаа түрэһэн юм (Б. Мунгонов); түрэһэн он мүндэлһэн он (год рождения): Урданай буряадууд түрэһэн оноо, һараяа ямаршьеб нэгэ үйлэ ушартай, хуушан литын нэгэ жэлтэй, түхэреэн жэлэй нэгэ сагтай холбодог байһан юм (В. Гармаев); түрэһэн үдэр мүндэлһэн, бии болоһон үдэр (день рождения): Энэ үдэр, инагни – / Шиниим түрэһэн үдэр. / Энэ үдэр, инагни – / Минии һэргэһэн үдэр (Г. Чимитов); түрэһэн аха нэгэ эхэһээ түрүүн гараһан хүбүүн (родной брат): Энэ минии түрэһэн аха, нютагай аха заха Намдаг ахай гэршэ байна (Д. Батожабай); түрэһэн нютаг алтан дэлхэй дээрэ мүндэлһэн газар, тоонто нютаг, үлгы нютаг (малая родина): Наһажаха бүри түрэһэн нютагһаа һайхан юумэн олдохогүй байгаа агша даа: хара багаһаа наадажа, үелжэ үндыһэн нүхэд, түрэл гарал, нютагайхид (Б.-Б. Намсарайн); дүрбэн янзаар түрэхэ будд. буддын шажанай ёhоор, амида амитанай түрэхэнь дүрбэн янзын байдаг гэбэл: хубилан түрэхэ, умайhаа түрэхэ, үндэгэнhөө түрэхэ, шииг дулаанhаа түрэхэ (четыре вида рождения, согласно «Абхидхармакоше», для тэнгриев, духов, населяющих небесную сферу, и для человека в начальный этап его появления характерны рождение через превращения, позднее для людей и животных – рождение из утроб, для пернатых и рыб – рождение через яйцо, а для всякого рода червей и насекомых – рождение через влагу П. Балданжапов); хубилан түрэхэ будд. ондоо бэе олохо (перерождаться): Хойто наһандаа хөөрхэй / Хубилан түрэхэ болоо һаа / Абарагша тэнгэриин орондо / Амар жаргал эдлэг лэ! (Ц. Шагжин); 2) эхэнэрэй үхибүү гаргаха, нарайлха (родить): Эндэхи докторнууд Дулсааные үзэхэдөө, түрэжэ бирахагүйнь ха гэлсээд, операци хэхэ гэжэ шиидэбэд (Б. Мунгонов); Түрөөгүй хүбүүндэ түмэр үлгы бэлдэбэ (Оньһ. ү.); түрэхэ гаргаха үхибүүгээ хээлиһээ түрижэ гаргаха (родить): Теэд Дулсан гэжэ хөөрхынь түрэжэ гаргажа шадангүй, үхэжэ һалана һэмнэй даа (Б. Мунгонов); хүбүү түрэхэ хүбүү гаргаха (родить сына): Намда хүбүү түрэжэ үгөөд, бурхандаа ябашаба гээшэ гү, хөөрхы баарма? (Б. Мунгонов); түрэхэ болохо эхэнэр хүнэй умай соо үхибүүнэй бүрилдэхэ (забеременеть): Иимэ бүдүүн тагалсагтай, улаан хасартай бэреэдүүд түрэхэ болоходоол шадамар байдаг (Ч. Цыдендамбаев); түрэхэ саг үхибүү гаргаха болзор (родовой период); түрэхын орон хээли, гэдэһэн, умай (утроба); түрэхэ hамган нарайлха эхэнэр, гаргаха эхэнэр, дабхар бэетэй эхэнэр (беременная женщина); түрэhэн hамганай гар эм дом түрэhөөр гурба хоноогүй hамганай гар үбшэ эдэгээхэ гэдэг байгаа. Иимэ hамганда ямар нэгэн эмгэгтэй хүн хүшэгын саанаhаа нюурыень харангүй үбшэн газараа эльбүүлдэг байгаа (руки роженицы до трёх суток считались целебными); түрэһэн эхэ гаргаһан эхэ, эжы (родная мать): Түрэһэн эхэеэ зобоожо, түлиһэн галаа залираажа болохогүй бшуу (Б. Санжин, Б. Дандарон); дутуу түрэхэ сагһаа урид үрээ гаргаха (преждевременно родить): Тиигээд һүүлээрнь тэрэ дутуу түрэхэ арга бэдэрээ (Д. Эрдынеев); 3) түл гаргаха, тугаллаха, унагалха, хурьгалха, гүлгэлхэ г.м. (телиться, жеребиться, котиться, щениться): Баарһан, нөөхи залуухан малаагшамни түрүүшынхеэ түрэхэ юм һэн (Б. Мунгонов); Таба мянган хонид жэл бүри түрэжэ, хэдэ мянган хурьгадые абана (Д. Батожабай); түрэхэ үнеэн боод үнеэн, тугаллаха үнеэн. Буряад зон эртэ урданhаа хойшо малаа ехэ хёрхоор адаглажа, малай бэеын шэнжэнүүдээр малайнгаа ямар нэгэн байдал элирүүлдэг байhан юм. Тон тиимээр түрэхэ үнеэгээ хээрэ түрүүжэн гэжэ hэргылхэдээ, тусхай шэнжэнүүдээрнь мэдэжэ, бэлшээридэ гаргадаггүй байhан юм (стельная корова); түрэхэ гүүн унагалха, түл асарха гүүн (жерёбая кобылица); үндэгэ түрэхэ үндэгэ гаргаха, асарха (нестись); 4) шэлж. бии болохо, мэдэрэгдэхэ, гаража ерэхэ, бүрилдэхэ (рождаться, появляться, возникать): Юум гэхэдэ: зоболонгһоо мэдэрэл түрэдэг, мэдэрэлһээ зориг түрэдэг, зоригһоо тэмсэл түрэдэг, тэмсэлһээ илалта түрэдэг, илалтаһаа жаргал түрэдэг байха юм (Х. Намсараев); мэдэрэлэй түрэхэ ямаршьеб мэдэрэлэй бии болохо, уурхайлха (возникать – о каком-л. чувстве): Теэд тэрэнэй харасаар ямаршье юумэ бодожо байһыень, досоонь ямаршье мэдэрэлэй түрэжэ байһые ойлгохоор бэшэ һэн (А. Жамбалдоржиев); hанал (бодол) түрэхэ һанал бодолой ухаанда орохо, бүрилдэхэ (возникать – о мысли): Эсэгынгээ, өөрынгөө, үетэн нүхэдэйнгөө гараһан түрэһэн, ажаллаһан, наадаһан орон нютагаа хаража байхадаа, Арсаланай зосоо элдэб олон һанал бодолнууд түрэнэ (Ц. Шагжин); hэжэг түрэхэ һэжэглэжэ эхилхэ (зарождаться – о подозрении, подозревать кого-л.): Гарма өөрөөл ахир, тулюур амитан хаш даа гэжэ бодожо ябатараа, Дулма юунһээшьеб һэжэг түрэжэ, дуугай болошобо (С. Ангабаев); баяр түрэхэ баярлаха, сэдьхэл хананги байха (радоваться, быть довольным): Мэдэрбэл заабол досоонь уужам болохо, досоонь наран гараха, баяр түрэхэ, зоригтой болохо (Д. Эрдынеев); зориг түрэхэ зоригжохо, урмашаха (воспрянуть духом, осмелеть): Саашань малшадай мүнөөнэй шухала зорилгые … улас хоорондын байдалтай холбон хөөрэхэдэнь, хүнүүд шухала юумэнүүдые өөһэдтөө хадуужа, шэнэ зориг түрэжэ байхадал болоно (Д.-Д. Дугаров); уйдхар түрэхэ гунигаха, гуниглаха, гажарха, һанаанда хатаха (опечалиться); эшэхэ сэдьхэл түрэхэ эшэдэһэ хүрэхэ, эшхэбтэр болохо (застыдиться); түсэб түрэхэ түсэбэй тархи соо бии болохо, ямар нэгэн юумэ хэхые толгой соогоо һанаалха (зарождаться, возникать – о плане; планировать); асуудал түрэхэ юумэ һураха хүсэлэй бии болохо, ямар нэгэн юумэнэй шалтагаае тайлбарилуулха хүсэлэй бии болохо (возникать – о вопросе): Мүнөө сэдьхэлээ нэгэ зааха намдаад һуухадаа, ямар ушарһаа иимэ муухай юумэндэ орёолдобо гээшэбиб гэһэн асуудал түрэбэ (Ц. Шагжин).