ТҮРЭЛ

1. юум. н. 1) урагтай байлга; ураг садан, гарал угсаа нэгэтэй хүнүүд, нэгэ элинсэг хулинсагтай зон; эсэгын угаар долоо-найман гү, али арба гаран үеын үеэлэ, хаяала, даяалингууд болоно. Эхын угаар нагасанар, бүлэ, зээ бүлэнсэр, зээнсэр г.м. болоно (родство; родня, родственники): Би госпитальhоо госпитальдо орожо, намар тээшэ эдэгэжэ, сэрэгэй албанhаа табигдаад, дайнай урда Сониин ажаhууhан нютаг ошоходомни, тэрэнэй нэгэшье түрэл үгы байгаа (Г.-Д. Дамбаев); түрэл гарал (гү, али гарбал, садан, түүхэ) гарал угсаа нэгэтэй хүнүүд, угсаа, уг, урагууд (предки, родственники): Түмэр дээрэ жэбэ байха, түрэл гаралда тэнэг байха (Оньһ. ү.); Түрэл гарбалтайгаа гэхэһээ байтагай инаг хайрата Дариматайгаа улаан нюураараа ушарһан шэнгил (Б. Шойдоков); Иимэ үгэ хүүр илангаяа Түгнын буряадуудта, Абжаа-удаганай түрэл саданда, дүтын хүнүүдтэ ехэ нүлөө үзүүлһэн юм (Б. Санжин, Б. Дандарон); түрэл түтим (или түдхэм, түхэм) а) ураг садан, гарал угсаа нэгэтэй зон (родственники, родня): Зарим үнеэдээ түрэл түтимүүдээрээ тараажа, ногоондо ороторнь һаажа байхыень найдаһан шуу (М. Осодоев); Эндэ һуугшад бултадаа түрэл түдхэмүүд ха юм (Ч. Цыдендамбаев); – Шиниишье, миниишье түрэл түхэмүүдэй нэгэнэйньшье амиды үлөөгүйнь ямар гэмшэлтэйб (Г.-Д. Дамбаев); б) урагтай (сродни); мяхан түрэл эхын түрэлые шуhан түрэл гэдэг. Эхынгээ аха дүүе ехэ, бага нагаса гэжэ нэрлээд, hамгадыень ехэ, бага нагаса абгай гэхэ. Эхын эгэшэ, дүүнэрые нагаса эгэшэ, нүхэрыень нагаса хуряахай гэжэ, өөрhөө дүү хүниие дүү хүрьгэн гэдэг. Эхын эгэшэ дүүнэрэй үхибүүд бүлэ ахай, бүлэ эгэшэ, бүлэ дүү, эхын талаар 3-дахи үеын аха дүү бүлэнэр болоно. Буряад зон нагасаяа хамагhаа дээрэ тооложо хүндэлдэг. Уг үндэhэеэ залгамжалха үүргэ, харюусалгатай эсэгын түрэлые яhан түрэл гэдэг. Эсэгын түрэлэй ахамадые ехэ абга, дүүень бага абга гэжэ нэрлэдэг. Абаганарай hамгад тус тустаа ехэ, бага абгайнар болоно. Эсэгынгээ эмэгтэй эгэшэ, дүүнэрые абга эгэшэ гэжэ дуудаад, нүхэрыень абга хуряахай гэжэ нэрлэнэ. Абгын үхибүүд үеэлэ, 3-дахи үеын түрэлнүүд хаяала аха дүү болодог Б. Сэрсэгмаа (кровное родство); ойрын (гү, али дүтын) түрэл (хүн) ойрын ураг садан (близкий родственник): Тиин тэдэнэр хэзээ хэзээнэйхиһээ үлүүгээр бэе бэедээ ойро түрэл бололсон ябаһаар, Хэшэгтые хүдөөлүүлһэн кладбищиин хашаагай үүдэндэ ерэбэд (Ч. Цыдендамбаев); Тэдэнэй нэгэниинь, наһатайшаг үндэр туранхай хара хүн, Эрдэни гулваагай дүтын түрэл болохо байгаа юм (Х. Намсараев); холын түрэл дан ойро ураг садан бэшэ (дальний родственник): Мантаг ямаршье нагасань бэшэ, холынь түрэл гээшэ (М. Осодоев); түрэл болохо а) гарал угсаа нэгэтэй байха (приходиться родственниками): Тиихэдэнь Парамон Елизавета хоёрой хэн нэгэниинь түрэлтнай болохо юм гү гэжэ асуугааб (Ч. Цыдендамбаев); б) ураг садан болохо (родниться): – Хүниие алаһан, хүнэй наһа таһалһан хүнтэй түрэл бү болыш! (В. Гармаев); түрэл түтимгүй удхаа мэдэхэгүй (ни роду ни племени); түрэл түтимэй урагай, ураг саданай (родственный): Хүн зомнай хоорондоо түрэл түтимэй холбооһоо дутуугүй аха дүүгэй холбоотой боложо ябаһанаа харуулба! (Д. Эрдынеев); ◊ түрэлөө урилха наһа бараха, амяа табиха, үхэхэ (умирать); 2) янза, зүйл, бүлэг, анги (род, разряд, сорт, вид): Уран зохёолнуудые, тэдэнэй түрэлэйнь онсоһоо дулдыдан анализ хэхэ заршамуудые, методикыень тусхай таблицануудые табин харая (С. Содномов); зуугаад гаран түрэлэй үбһэ ногоон зуунһаа олон ондо ондоо ургамалнууд (более ста видов трав): Үбгэд хүгшэд энэ тала дайдаар зуугаад гаран түрэлэй үбһэ ногоон ургадаг гэжэ хэлсэдэг юм (Ц.-Ж. Жимбиев); вулканическа түрэлэй арал гадаада ехэ далайн оёорто байһан галта уулын тэһэрһэнэй һүүлээр бии болоһон арал (остров вулканического происхождения): Исланди дэлхэй дээрэ эгээн томо вулканическа түрэлэй арал болоно; 3) хэлэ шэнж. үгэнүүдые хүйһэнэй илгаагаар гү, али илгаагүй байһаарнь бүлэгүүдээр хубааһан грамматическа анги (род): эрэ, эмэ ба эрсэ түрэлэй юумэнэй нэрэнүүд; нэгэ түрэл гэшүүд адли синтаксическа үүргэ гүйсэдхэдэг мэдүүлэлэй гэшүүд (однородные члены предложения); 4) будд. хүнэй амидарха үе, наһан (перерождение): – Хөөрхы, энэ наһанайнгаа нүгэл арилгаад, хүмүүнэй түрэл олуужаг (С. Цырендоржиев); урда түрэл түрэхэһөө түрүүшынхи наһан (прежнее перерождение); хойто түрэл наһа дүүрэһэнэй һүүлээрхи наһан (следующее, будущее перерождение): Хойто түрэлдөө тэдэ хубарагууд бүгэдэһөө / Али үргэһэнөө ашагтайнь хамта абаха (Э.-Х. Галшиев); түрэлөө олохогүй а) дахин түрэжэ шадахагүй (не находить перерождения в другом существе): Шаазгайтын хотогороор Шаазгай баянай басагад түрэлөө олоогүй, төөрижэ ябадаг гэлсэгшэ (Ш. Сэрэндулма); б) шэлж. мэгдэнги, бахарданги, тээлмэрдэһэн (растерянный); ○ танил, ураг, эхэ гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.; 2. тэмд. н. 1) гарал угсаа нэгэтэй, нэгэ элинсэг хулинсагтай, урагтай, өөрын, түрэлхи (родственный, родной): Түрэл тоонто нютагынь эндэһээ тон дүтэ, альган дээрэнь тобойжо байһандал, элеэр харагдана бшуу (М. Осодоев); түрэл (гарал) хүнүүд ураг садан, урагтай зон (родня, родственники): Харин мүнөө тэдэнэр түрэл хүнүүд мэтэ хүхюутэй золгобод (Д. Батожабай); Энээнһээ гадна түрэл гарал хүнүүд ами нэгэтэй байбал, хариин хабһа хуулажа, хамагые гартаа абаха юм гэжэ хатуу хара хэрэгтээ хальбангуудаа табяад, өөрөө хажуудань заажа загнажа ябагша хамнай (Х. Намсараев); түрэл (эхэ) орон хүнэй түрэжэ үдэһэн улас түрэ (родная страна, родина-мать): Жэл бүри түрэл орон соогуураа, хариин гүрэнүүдээршье аяншалдаг зантай (С. Цырендоржиев); түрэл арад (гү, али яһатан) нэгэ яһатан, буряадууд (родной народ): Түрэл арадайм домогшуу / Түргэн гүйдэлтэй хүлэгни / Сэхэ урагшаа зорин оодоржо / Сэдьхэлни баяраар билтарна (М. Самбуев); – Өөрөөшье тиихэ хубигүй һаань, арад зониинь, түрэл яһатаниинь нюдэеэ нээхэ бэшэ юм гү?! (Д. Батожабай); түрэл хэлэн балшар наһандаа һургалтагүйгөөр эзэмшэһэн аба эжын хэлэн; бэеэ хинангүйгөөр бододог, хэлэдэг, бэшэдэг хэлэн; түрэл яһатанай хэлэн (родной язык): Арад зон уран зохёолшодтоо түрэл хэлэеэ дамжуулан үгэнэ, харин уран зохёолшод түрэл хэлэеэ улам саашань хүгжөөнэ, баяжуулна (Н. Дамдинов); түрэл хэлэнүүд нэгэ бүлын хэлэнүүд (родственные языки); 2) дадаһан, дуратай, сэдьхэлдэ дүтэ, зүрхэ буляама (любимый, сердцу милый): Түрэл гарал гээшэмнай шуһа мяханайшье нэгэнһээ болодоггүй, харин зүрхэндэ дүтэхэн лэ хүн үнэхөөр түрэл байдаг (Ц. Шагжин); түрэл дүтэ ойро хамаатай, эжэлшэһэн (близкий и родной): Теэд тэрэ энэ фермынгээ һайн һайхан хани нүхэд, түрэл дүтэ болоһон зонтоёо хахасахаяа зүрхэсэнэ (Ц.-Ж. Жимбиев); түрэл һайхан сэдьхэл буляама, дура татама, таатай (родимый, родной, любимый): Урдаһаань түрэл һайхан байгаалиин гайхамшагта үзэгдэл жаргаба (Ц.-Ж. Жимбиев); түрэл нүхэр эжэл нүхэр, үнэн, тон һайн нүхэр (близкий, сердечный друг): Баруун хүлөө шанга гэгшээр боолгоһон Дагба мэдээ орожо нюдэеэ нээхэдээ, эгээл түрэл нүхэрэйнгөө нюур шарай хаража баярлаба (Ц. Шагжин); түрэл газетэ түрэлхи хэлэн дээрэ бэшэгдэһэн һонин, дуратай, ходо уншадаг газетэ (родная газета): Теэд холын газарта түрэл газетэеэ харахадаа, Томас яаха аргагүй баярлаба (Д. Батожабай); түрэл бэлшээри мал адууһанай бэлшэжэ дадаһан ногоо элбэгтэй газар (родное пастбище): Хэдэн үдэр эсэтэрээ наншалдаһан азаргануудай хуряаһан адуун түрэл бэлшээридэ бусаагдан, хүлэй хурдаар тооһо татан ошоо һэн гэлсэдэг (В. Гармаев); түрэл гансам! түрэл басагамни! хайрата гансам! ханилһан гансам! (родимая! обращение): – Альбина, Альбина, инаг, түрэл басагамни! (К. Цыденов).