ТҮЛИХЭ

үйлэ ү. 1) ямар нэгэн юумэндэ гал аһааха, носоохо, дэгжээхэ (растапливать, топить печь, разводить огонь): Тииигээд тэрэ ой модоной саһан соогуур махан, хуһанай үйһэ, нарһанай хатаһан гэшүүһэ суглуулан, унанхай нүүлын ойро обоолоод, гал түлибэ (Ц.-Ж. Жимбиев); гуламтада гал түлихэ гуламтада гал носоохо, аһааха (разводить огонь в очаге); түүдэг түлихэ хээрэ газаа түлеэ гү, али мүшэрнүүдые обоолжо гал носоохо (разжигать костёр): Түлиһэн түүдэгыньшье залиржа эхилбэ (Б. Санжин, Б. Дандарон); пеэшэн түлихэ пеэшэн соо түлеэ хэжэ гал аһааха (растапливать или топить печь): Подполи соохи хартаабхынгаа дааража хүлдэхэгүйн тулада үдэр бүри пеэшэнээ түлижэ, эреэгшэ үнеэндээ үбһэ тараагаад лэ ошохо юм (М. Осодоев); бани түлихэ бэеэ угаахын тула бани соохи пеэшэндэ гал носоожо, уһа халаажа, байрыень дулаасуулха (затапливать баню): Хойто үдэрынь гэрэй эзэн бани түлибэ (М. Осодоев); гахай багшын газар доро галаа түлихэ үдэр газарай дуласажа эхилхэдэ, наһатайшуулай жаахан үхибүүдтэ газарһаа мананай дэгдэжэ байхые харуулхадаа, «Харагты, гахай багшамнай галаа түлибэ» гэжэ хэлэдэг байгаа (17 марта – день Алексея, божия человека; досл. день учителя-свиньи, когда он разводит свой огонь под землёй, т.е. земля начинает оттаивать); 2) галдаха, шатааха (жечь, сжигать с целью обогрева помещения): Хажуудахи туһалагшанарынь мүнөө бойпуур соонь гал хэжэ, нэгэ гашуун үнэртэй юумэ түлижэ, утаа бааюулаад, мүн лэ ара талаарнь зогсонод (Х. Намсараев); түлихэ түлеэн галдагдаха түлеэн (дрова для топки): Энэ үедэ Цэрэнпил һүхэеэ баряад, газаашаа гаража, бүхэли һүниндөө түлихэ түлеэгээ харанхыда таамагаар таһара сабшан байтараа, гэнтэ һүхэнь халгажа, ойлгомторгүй хүлөө сабшажархиба (Х. Намсараев); аргал түлихэ үхэрэй хатаһан шабааһа шатааха (разжигать сухой помёт скота): Сэрэнцүү гэр бараанайнгаа һүлдэ болохо гал гуламтаяа һэргээн, хуурай аргал түлижэ, гал носоон бадаргаба (Ц.-Ж. Жимбиев); 3) дулаасуулха, гал аһаажа дулаан болгохо (обогревать): – Ямар нэгэ хашаарада табихада яахаб: энээниие түлихэ, уһа халааха, тэжээл хоол буйлуулха (Ц.-Ж. Жимбиев); гэр түлихэ гэрэй пеэшэн соо гал носоожо, гэр доторхииень дулаасуулха (отапливать дом): Хоёр хүбүүд гэрыень дулаанаар түлижэ, сай шанажа, халуунаар нагасадаа уулгабад (Ч. Цыдендамбаев).