ТОҺО(Н)

(Н) 1. юум. н. 1) амитанай, ургамалай болон шулуута хатуу бодосуудай бүридэлһөө абтадаг, уһанда эдьхэрдэггүй бодос (масло; топлёный жир): Энэ хэбтэһэн сэмгэнэй, һүүжын, можын яһанай үйрэтэрнь буталаад, һэрхиитэрнь бусалгаадхёо һаа, нилээд ехэ тоһон гарахал (М. Осодоев); тоһо зөөхэй (гү, али сүсэгы, үнжэгэн, үрмэ, өөхэн, шэмэ) тоһон болон элдэб тоһолиг бодосууд (масло и другие продукты): Долгормаагай һүеэ машиндажа дүүргээдүй байхада Дамба стол дээрээ хилээмэ талхаяа, тоһо зөөхэйгөө табяад, сайгаа уужа эхилбэ (Б. Мунгонов); …тиихэдэ нүгөөдэнь һүн дотор тоһо сүсэгы байһанаа халуун тогоондо хайрамдажа, хара үнгэ гарана гэжэ мэдэхэгүй байһан дээрэһээ баһал торошохо юм (Х. Намсараев); Тоһо үнжэгэн болошоһон һангигар хубсаһаниинь, туранхай хара шарайнь, шаб шара шүдэниинь харагдана (Ч. Цыдендамбаев); Зундаа тоһо үрмэ шэнгэһэн ногоон даалимба дэгэл үмдэдэг (Ч. Цыдендамбаев); Тульба шэнэ үүлтэртэй / Томо малаар баяжанабди, / Тонно центнер хэмжээтэй / Тоһон шэмынь абанабди (Х. Намсараев); тоһон тортог муухай юумэн, хирэ, даг (грязь): Тэрэнээ ээлжэлэн носоходоо, тоһо тортогто зууралдан, һаалишад бэшэ, харин машинистнүүдтэл адли болошохо юм (Ц.-Ж. Жимбиев); зөөхэйн тоһон зөөхэй худхажа гаргаһан тоһон (масло, сбитое из сметаны); айрагай тоһон айраг бүлэхэдэ, дээрэнь хөөрэн гараһан тоһон (масло, сбитое при пахтании айрака): Урдань аягын шэрээ дээрэ булаһан талхатай, айрагай тоһотой улаан модон табаг (Ч. Цыдендамбаев); сагаан тоһон хайлуулагдаагүй тоһон (сливочное масло): Сагаахан хушалтатай стол дээрэнь табаг дүүрэн хүбэн шэнги хилээмэн, шараһан мяхан, хартаабха, шахаһан сагаан тоһон, саахар, дабһан гэхэ мэтын хоолнууд табяатай (Ц. Дон); шара тоһон хайлуулагдаһан тоһон, бусалгажа, сүбэһөөнь илгаһан тоһон (топлёное масло): Уданшьегүй шэл соо загсааһан шара тоһо, хүбэн, хилгана мэтын хэрэгсэлнүүдые Самбуу лама Жалмын гарта барюулжархёо һэн (Д. Батожабай); гахайн тоһон гахайн өөхэ хайлуулжа гаргаһан тоһон (топлёное свиное сало); загаһанай тоһон загаһанһаа абтаһан, эмнэлгэдэ хэрэглэгдэдэг тоһон (рыбий жир): Загаһанай тоһо бага үхибүүдтэ уулгахада, тажаархагүй гэдэг юм; зүгын тоһон зүгын бал (пчелиный мёд): Сэсэгэй, хангалта үбһэнэй, хүлһэнэй, холын нарһадай шэлбэһэнэй, зүгын тоһоной үнэрнүүд хамар гэжэгынүүлэн, найтаама хурсаар анхилна (Ч. Цыдендамбаев); хабай тоһон байг.-худ. хаб загаһанай өөхэ хайлуулжа гаргаһан тоһон (нерпичий топлёный жир); зулын тоһон зула барихада хэрэглэхэ хайлуулһан шара тоһон (топлёное масло, предназначенное для лампады): Дасан сүмэдэ байхаяа болижо, хүдөө нютагта байрладаг болоһон Халзан Жамса гэжэ ламада ошожо, зулын тоһо эринэ (Ж. Балданжабон); машинын тоһон элдэб техникэ тоһододог тоһон (техническое масло): Дугаржаб үглөөнһөө хойшо хара түмэртэй носолдоод, машинын тоһонтой, шорой тооһонтой зууралдажа хаб хара болошоод, гансал шүдэниинь сайбаганана, нюдэниинь ялалзана (Ц.-Ж. Жимбиев); модоной тоһон шэлбүүһэтэ модоной дабирхайн хайладаhан (скипидар); монсогор тоһон монсогор болгожо зарсааһан гү, али хүргэһэн тоһон (кусок масла): Айлшаниинь табагай ойро хүрэнэгүй, монсогор тоһо абажа, аягатай сай соогоо хэбэ (Ч. Цыдендамбаев); түйсэ тоһон түйсэдэ суглуулагдаһан, хуряагдаһан тоһон (туесок масла): Шухала хэрэгээр ябаһан хүнүүд һайн ябахаяа зальбаржа, хахад хониной мяха, түйсэ тоһон хүрэтэр үргэдэг һэн (Д. Батожабай); тоһо гаргаха тусхай гуримаар һү буйлуулжа, тоһо абаха (сбивать масло): Сарайда ороходонь, Цэрэнцуу бишыхан һабатай зөөхэй бүлэжэ, шэнэ тоһо гаргаха гэжэ һууба (Б. Мунгонов); тоһо иилүүлхэ тоһо худхажа һайб шүүһэнһээнь илгаха (сбивать, пахтать масло): Зүүн хаяада тоһо иилүүлжэ, бүгдэгэшэн байһан набтагар муу хубсаһатай, хэгзэрэн татаһан наһанай эхэнэр тээшэ ёлогод гэжэ, даан-даан гэһэн турлааг хоолойгоор зандаран, нюла нюла зэмэрхэнэ (Х. Намсараев); тоһо болбосоруулха завод тоһо гаргадаг завод, тоһоной завод (маслобойный завод); тоһон болохо тоһо халдаха, тоһоор будагдаха (промасливаться, просаливаться): Тарган мяха тамшаархан жажалха тумаа улам шунахайржа, тоһон болоһон шалбагар уралаа аршахашье сүлөөгүй эдеэлнэ (М. Осодоев); тоһо лэбшэхэ (гү, али нэбшэхэ, бушхаха) бага багаханаар тоһо гараха, монсогор монсогороор тоһо даабарилха (выступать капельками – о жире): Тэрэнэй нюдэн Макдональдын һүрөөтэй нюуршье бэшэ, өөрынгөө хахархай гуталшье бэшэ, харин корзинаар дүүрэн алим жэмэс, тоһо лэбшэжэ байһан бүхэли галуунай мяха харашоод байна бшуу (Д. Батожабай); Радна ехэл хороо бусалжа, бага энеэбхилһэн тоһо нэбшэнги мэлигэр зузаан хара нюур дээрэхи үдхэн хара хирбэгэр нидхэеэ дээшэ доошонь болгожо… (Х. Намсараев); Үдын халуун болоодүй һэрюубтэр байбашье һаань, энэ хүнэй бүлхэгэр улаан нюур шал нойтон, тоһо бушхана (Ц. Шагжин); тоһо хуряалга тоһо ехээр гаргалга, тоһо нөөсэлэлгэ (производство масла): Фермынгээ ажалда шунашаһан Должон түсэб тухайдаа, тоһо хуряалга тухай, һаалиингаа ажалые хайшан гэжэ механизацилуулха тухай олон һанамжа дурадхалнуудые һүбэгшэлэн хэлэнэ (Ц. Дон); ◊ тоһон соо умбажа, торгон дээрэ хүльбэрхэ бэлэн юумэн дээрэ һанаа амар байха, сэнгээд абаха, юугээршье дутахагүй (кататься как сыр в масле): Тиигэбэл шимнай тоһон соо умбажа, торгон дээрэ хүльбэржэ хэбтэхэлши (М. Осодоев); 2) шэлж. аша буян, буян хэшэг (благодать): Юрөөлэй үзүүртэ тоhон, хараалай үзүүртэ шуhан (Оньh. ү.); Һай хэһэндэ тоһон, муу хэһэндэ хорон (Оньh. ү.); бороон бэшэ тоһон орожо байна ага ургасада тон хэрэгтэй бороо орожо байна (идёт не дождь, а масло – о дожде, падающем в нужное время); 3) баруун бур. үбэлые үдэшэлгын һайндэр (масленица); шара тоһоной һайндэр зүүн бур. эртэ сагһаа үндэһэтэй ородуудай үбэлые үдэшэлгын һайндэр (масленица); ○ өөхэн, тортог, үрмэ, хирэ гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.; 2. тэмд. н. 1) тоһоор хэһэн, хэгдэһэн, тоһонһоо бүрилдэһэн (масляный): Тиибэшье, бултанайнь дундаһаа нэгэ хоолой үлүү ульгамаар, угалзата арюухан торгон дээгүүр тоһон бүмбэгын мухариһандал адляар гарана (Ч. Цыдендамбаев); тоһон дэн тоһон соо бүд гү, али утаһа эршэлжэ хэһэн голтой гэрэл гаргадаг түхеэрэлгэ (масляная свеча): Стол дээрэ хоёр тоһон дэн борогор хара һабагша һуунагтуулан носоно, хүнүүдэй орохо гарахада һүлэм-һалам дүлдэнэ (Б. Санжин, Б. Дандарон); тоһон шэрэ тоһолиг бодосто эдьхэгдэһэн шэрэ (масляные краски): Правлениин байшангай зосоохи нэгэ кабинедынь үргэлжэ фанерээр хадагданхай, сэнхир тоһон шэрээр шэрдээтэй, үһөөдэнь тооһон болоһон улаан торгон абажуур һанжана (Ц.-Ж. Жимбиев); тоhон эм үбшэн газарта түрхидэг нилдагар эм (мазь): Ханда абгай тэрэ малай эмшэнһээ залаһан бишыхан баанхатай тоһон эмээ хүлдөө түрхижэ, барагтай болгоходол гээ (Ц.-Ж. Жимбиев); тоһон хүлһэн тоһолиг, угаахада һалажа үгэдэггүй хүлһэн (жирный пот): Амта таниһан тэрмээлжэн Шобдогой нюурһаа дуһалжа байһан тоһон хүлһыень дахин ууха һанаатай ха юм (Д. Батожабай); тоһон хүлһэнэй үе сентябриин тэн багаар мориной ехээр таргалһан үе, холын харгыда ябаха болоо һаа, уяжа һойдог, байлгадаг (время около половины сентября месяца, когда лошадь жирная и перед дальней дорогой ее надо выстаивать); тоһон шүүдэр баруун бур. ургамалһаа гараһан нюлагар бодос (медовая, медвяная роса); тоһон жараахай Байгал далайда амидардаг, өөхэлиг бодосһоо бүрилдэһэн нэбтэ харагдадаг бэетэй, амиды жараахай гаргадаг загаһан (голомянка, живородящая рыба, водящаяся в оз. Байкал); 2) шэлж., зарим тогтомол холбуулалнуудта элирхэйлһэн юумэнэйнгээ дээдэ шанар тэмдэглэдэг (в некоторых устойчивых сочетаниях выражает высшее качество того, что выражено определяемым); тоһон бороо саг соогоо ороһон бороо, эгээл хэрэгтэй сагта ороһон бороо (благодатный дождь); тоһон хүрьһэтэй, торгон ургасатай газар үрэжэл һайнтай газар (благодатная земля): Нэгэн гэбэл, дулаан уларилтай. Хоёр гэбэл, тоһон торгон хүрьһэтэй, шииг ехэтэй (С. Цырендоржиев); тоһон гарта эдеэ хэхэдээ бэрхэ (≈ золотые руки – об умелой хозяйке).