ТОРГО(Н)

(Н) 1. юум. н. торгон утаһаар нэхэһэн бүд, үнэтэй эд бараа (шёлк): Мүн ламын ойрохи ханза соо шэнэ хубсаһан, хитад торгон, үнгэ бүриин хадагууд, самсанууд, орхимжын улаан бүдүүд ябтаран обоорно (Ч. Цыдендамбаев); дээдэ гарай торгон тон һайн торгон, дээдэ шанарай торгон (шёлк высшего сорта): «Алтарганын» нааданай буряад хубсаһа харуулалгын номинацида дээдэ гарай торгоор оёһон дэгэлтэй бэреэд басагад болон эрэгтэйшүүл олоороо хабаадаба; дар торгон аман зох. дээдэ шанарай зузаан торгон (шёлк высшего качества): «Далан табан тобшотой дар торгон дэгэлэй» бэедэнь арайл үгы байгааша харамтай (Ч. Цыдендамбаев); хамба торгон гоё хээ угалзатай хитад торгон (узорчатый китайский шёлк): хамба торгоор гадарлаһан хантууза; хургы торгон зөөлэн ялагар бүд, хоргой торгон (парча): Бор-сор, юрын бүдөөр хубсаһа оёхогүйш, холо ошоһон басаганай үмэдхэл хургы торгон, алта мүнгэн, хэрмэ булган гэхэ мэтэ үнэтэ эдүүдээр бүтээгдэхэ ёһотой (Д. Эрдынеев); хэмэл торгон мүнөөнэй технологиин ашаар элдэб синтетическэ утаһа бии болгожо нэхэһэн торгон (искусственный шёлк): Зарим хэмэл торгоншье шанараараа бодото торгонһоо дутуугүй болонхой; 2. тэмд. н. 1) торгоор хэһэн, торгоор бүтээһэн (шёлковый): Басагад бэреэдэй алта мүнгэн гоёолтонь, элдэб үнгэтэй, сэнтэй һайхан торгон хубсаһаниинь наранда ошотон, хэлэшэгүй арюунаар ялалзана (Д. Батожабай); Торгон дэгэлээрнь баян гэжэ бү һана, халзан толгойгоор нь сэсэн гэжэ бү һана (Оньһ. ү.); 2) торгон шэнги, торгондли, ялаганаһан, мэлигэнэһэн (шелковистый): Гэрэл мэтэ гэгээн, сэгээн Байгал. / Толи мэтэ толорно торгон Байгал. / Тойроод хон жэн (Д. Улзытуев); торгон хара гэзэгэ ялаганаһан хара гүрэмэл үһэн (шелковистая чёрная коса): Харин тэрэ һайхан басаганай торгон хара гэзэгэнүүд, могой мэтэ сэрбэлзэн, Ван-Түмэрэй зангидаһан нюдарга шабхадад абаа һэн (Д. Батожабай); торгон сагаан һахал торгон шэнги зөөлэн һахал (шелковистая белая борода): Хун шубуунай дали шэнги торгон сагаан һахалаар үргэн үбсүүгээ хушаһан үндэр томо үбгэниие һүниингөө эрхим зүүдэнүүдтэ харадагшье, нойр соогоо хөөрэлдэдэгшье, миһэлзэн энеэбхилдэгшье байгаал! (Ч. Цыдендамбаев); торгон зөөлэхэн үнжэгэн зөөлэхэн, торгон шэнги зөөлэн (шелковистый – напр. о нежной коже рук): Арбан арһа гараа холотороо элдэжэ, торгон зөөлэхэн болгоод эльгээхэдэнь, «муугаар элдэгдээ» гэжэ Мархансайтан гэдэргэнь эльгээгээ (Ч. Цыдендамбаев); торгон урал зөөлэхэн урал (шелковистые губы): Торгон уралыень таалаба, нюдэнэйнь няагаһа сэбэрлэбэ, мундааһаань эхилээд, нюрган хүрэтэрнь эльбэнэ, ташана (Д. Эрдынеев); торгон тала элдин тала, ургаса һайтай тала газар, үзүүр үнгэ газар (привольные степи): Сэсэг набшата торгон таладаа атар тарган малнууд бэлшэнэ; торгон ургасатай тала ургаса һайтай тала, нарин ногоотой газар, үрэжэлтэй газар (благодатная земля); 3) элирхэйлһэн үгынгөө тон дээдэ шанар тэмдэглэдэг эгээ дээдэ зэргын, тон (самый): Үдэ, Мүүхэй голнуудай уулзадха дээрэ тобойһон Мальта хадын торгон орой дээрэ гараад, баруун тээшээ хаймадан шэртээ һаатнай, Худанай дабаанай хабшуунууд, жалганууд соогуур шэрьелэн урдажа байһан горхонуудые олоор харахат (В. Гармаев); торгон үзүүр тон үзүүрынь, тон хурса газарынь, тон дээдэ үзүүр тала (самое остриё, верхушка, напр. зубьев пилы, дерева); торгон (хурса) эри, (эгээн) торгон эри ямар нэгэн отолдог зэмсэгэй тон хурса, тон нимгэн талань (самое остриё): Хутагын торгон эридэ гараараа хүрэжэ болохогүй, мохоохо гэдэг юм; үзүүр торгон эрьедэ тон эрьеын хажууда (на самом берегу): Голой үзүүр торгон эрьедэ элһэн дээрэ залуушуул наранда бэеэ шаруулжа хэбтэнэ; торгон хилэ нангин хилэ (священные границы страны): Гүрэнэй торгон хилые зүбшөөлгүйгөөр алхажа болохогүй; торгон сэрэг хууш. найдамтай дотор сэрэг; дотор харуул (личная охрана); богдын торгон сэрэг хууш. богдын һунгамал дотор сэрэг (гвардия Богдо).