ТОМО

тэмд. н. 1) хэмжээгээр ехэ, мандагар, мантагар, данхагар, дархагар, арьягар, хүдэр, тарган (большой, крупный, рослый): Нээрээшье, тэрэл зуура бороогой томо дуһалнууд нэгэн-хоёроороо сарбуу, толгой дээгүүрнай сасаран тоншожо оробо (С. Цырендоржиев); томо жэжэ а) элдэб хэмжээнэй (различный, разной величины): Хамта һурадаг хүбүүдынь хүнгэхэн дааган буу, хүнгэн сагаан томо жэжэ тогоо, үргэбшэ бэлэглэбэ (С. Доржиев); б) элдэб хэмжээн (величина): Хоёр гараараа бэеыень үлэ мэдэг эльбэн, үбэр халааһыень шалгажа үзэхэдэнь, томо жэжэнь хониной үргэнэй зэргэ гонзогор юумэн альгандань торолдошоо һэн (Д. Батожабай); томо жэжэгүй ехэшье, багашье илгаагүй (и крупный и мелкий – о скоте): Адууһа мал томо жэжэгүй үхэжэ эхилбэ… (Х. Намсараев); томо томорюун угаа томо, балхайһан билхайһан (громадный, расплывающийся): «Хашан хаанай» гэдэһэндэл адли томо томорюун гэдэһэниинь эмээлэйнгээ бүүргэ соо багтангүй, урда бүүргынгээ дээгүүр тунзайн халяад, бүүргынгээ үзүүртэ нэшүүлэн, һөөл үбдэжэ зобоохо юм (Ц. Дамдинжапов); томо болохо а) ехэ болохо (увеличиваться в размерах): Үдэшын туяада хүнэй ябаха, ашаатай тэмээнэй ябаһандал томо боложо харагдадаг, илангаяа моритой хүнэй (Ж. Тумунов); б) ургаха, бэеэ хүсэхэ (вырастать, становиться взрослым): – Ши томо боложо, бэеэ хүсэжэ ябанаш (С. Цырендоржиев); в) тобир тарган болохо, таргалха (набирать вес): Төөнтэ мөөдэймнай томо боложо байна (Ц.-Ж. Жимбиев); г) томодхогдохо, үргэдхэгдэхэ (укрупняться); айхабтар (гү, али ушаргүй) томо, томо гэгшын (гү, али гэдэг), томоһоо томо адли юумэнүүд сооһоо эгээн ехэнь, тон ехэ (самый большой, большущий): Тиигэжэ ябатараа гэнтэ айхабтар томо һаараг баабгай харажархёод, түрүүшээр нюдэндөө этигэбэгүй (Б. Санжин, Б. Дандарон); Хашхархаһаа гадна ушаргүй томо хэсэ хажуудаа табяад, тэрэнээ наяргажа, зоной анхарал татана (Д. Батожабай); Хүхэбтэр сагаан хашарһаараа наранда ялагас гээд, томо гэгшын хадарин эрьеын хайр дээрэ хүндөөр унаба (Х. Намсараев); Сагаан торгон хубсаһатай, томо гэдэг толгойтой, бүһэдөө хүрэмэ һахалтай сагаан үбгэн залхуугаар гунхарна (Ч. Цыдендамбаев); Соёлой байшангай газаа томоһоо томо түүдэг носоогдожо, хүнүүд тэрээниие дүхэриглэн тойрожо,үндэһэн наадан ёохороо нахис-хотос хатаржа оробод (Б. Шойдоков); томо томо олон томо юумэнүүд (много крупных предметов): Харгын хажуугаар орбойлдоһон үсөөхэн нарһанууд, бургааһа һөөгүүд, томо томо шулуунууд зуралзана (Б. Мунгонов); амба томо сар бэеэ хүсэһэн мандагар сар (взрослый крупный бык); томо буу хууш. холо буудадаг буу (орудие в артиллерии); томо томо үльгэрнүүд морин үльгэрнүүд (улигер, эпос); томо улаан эшэргэнэ хори, ярууна хара нүрөө (оспа); 2) гүндүү, шанартай (значительный, крупный по значимости, мощный): Томо томо ниислэл хотонууд: Москва, Париж, Нью-Йорк, Токио болон бусад городуудай эзэд туд тудтаа хэдэн кубометр уһые нэгэ хоног соо хэрэглэнэ бшуу (Ц.-Ж. Жимбиев); томо ехэ шухала, гүндүү, шанартай (крупный, значительный): Энэ ехэ гэгээн, дээдэ ламые эндэхи Ара Халхын орондо заларһанай баярта, томо ехэ хурал эхилхын түлөө нэн түрүүн үхэр бүреэ үлеэн дэлдэхэ гуримтай байба (Ц. Шагжин); томо баяшуул тон баян хүнүүд, үзүүр баяшуул (богачи): Энэ Бадмашье томонууд баяшуулай нэгэн; томо ламанар дээдэ зиндаагай ламанар (высшее духовенство): – Бишье томонууд ламанарай нэгэн байнаб (Х. Намсараев); 3) наһаа хүсэһэн (взрослый, вышедший из младенческого возраста): Июниин 1-дэ үхибүүдые хамгаалгын һайндэртэ олон үхибүүд болон томо улад стадиондо ерэбэ; ○ арьягар, мантан гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.