ТАҺАЛХА

үйлэ ү. 1) бүтэн бүрин юумые хүсэ гарган татажа һалгааха, хахалха, хэһэг болгохо, шуулаха, таһа татаха (отрывать, отрезать): Шад улаан болошоһон Норсон малгайнгаа шэгэбшэ хургандаа орёожо, нариихан һур ооһорнуудыень түргэ түргэн таһалжа байгаа һэн (Д. Батожабай); гэнжэ таһалха а) гэнжын хубиие сабшажа һалгааха (разбивать цепи); б) шэлж. эрхэ сүлөөгөө олохо (обретать свободу); сэсэг таһалха сэсэг таһа татаха (срывать цветы): Һүүлдэнь Мария Яковлевна тархяа ганхуулжа, тэндэ байһан сагаан шара дэльбэнүүдтэй сэсэг таһалжа, горхон тээшэ ошобо (А. Ангархаев); хуудаһа таһалха хуудаһа хаха татажа гаргаха (вырывать страницу): Тиигээд столойнгоо һугалга сооһоо сэбэр тетрадь гаргажа, нэгэ хуудаһа таһалаад, бэшэжэ оробо (С. Цырендоржиев); гол таһалха хони үрлэжэ алаха (колоть овцу прерыванием становой артерии); талха таһалха хабтайлгаһан талха гонзогор адли хубинууд болгон отолоод, тэдэнээ дабхасуулан лабшаа болгон хэршэхэ (резать лапшу): Дүүрэн тогоо мяха гал дээрэ табяад, асарагдаһан шэниисын гурилаар талха таһалба (В. Гармаев); нюдөө таһалха нюдөө һалгааха, ондоо тээшэ хараха (отрывать взгляд): Уншажа байһан журналһаа нюдөө таһалжа, уһанай һэрюухэн долги, ноб ногоон саада эрьеыень, уһа уруудан тамаржа ябаа һалнуудые харана (Ч. Цыдендамбаев); хоёр таһалха хоёр хуби болгохо (разрывать пополам); ◊ нарин гэдэһэеэ таһалжа ябаха хатуу хүндэ хүдэлмэри хэжэ зобохо, ядарха, шандааһа шүрбэһэеэ һунааха, гэмтэтэрээ ажаллаха (надрываться): Эндэ ханааб малтажа, минии нарин гэдэһэеэ таһалжа ябахада, ши үшөө хониной бөөрэ сооро хазаха шүдэгүй, эхэ эсэгэ хоёроо илгаруулжа танихагүй байгааш (Ч. Цыдендамбаев); 2) хамта байһан юумые амяарлаха, тусгаарлаха, хубааха; холодуулха, хахасуулха, уулзуулхагүй, уулзахые хорихо (отгораживать, отделять; разлучать, разобщать): Намайел иигэжэ бүлыемнай һандаажа байна, бултымнай зонһоо таһалжа, Жалга асараа гэжэ һанагша һэн (Д. Эрдынеев); хэдэн бүлэг болгожо таһалха хэдэн олон хуби болгожо хубааха (разбивать на несколько групп): Поездһоо бууһан хүбүүдые тэрэ доронь хэдэн бүлэг болгожо таһалба (Ж. Тумунов); бэе бэеһээнь таһалха бэе бэеһээнь холодуулха, хахасуулха (отделять друг от друга): Шоно адуунда ороходоо тэдэниие үргөөжэ түрүүн бэе бэеһээнь таһалаад, үсөө үсөөгөөр хюдадаг ха юм (Д. Эрдынеев); таһалжа үгэхэ амяарлажа хубииень үгэхэ (отводить кому-л., выделять, отрезать, напр. участок): Хориин буряадууд 108000 десятиина газар баруун тээһээ ерэһэн ородуудта таһалжа үгэһэн юм; таһалан хааха амяарайнь болгохо, тусгаарлаха (изолировать); адуу таһалха адуунһаа заримыень намнажа абаашаха (угонять лошадей): – Мүнөө хабар хүбүүдые татахадаа, хахад адууешни таһалжа эмээллэхэб, – гээд, буруу харашана (Ц. Дон); гэр бүлэһөө таһалха аба эжыһээ холо абаашаха (отрывать от семьи): Хоёрдохёор, зургаан хүбүүдые – колхоздо туһатай үхибүүдые гэр бүлэһөөнь таһалжа абаашахань гайтай (В. Гармаев); эхэһээнь таһалха эхыень хүхүүлхээ болихо, эхэһээнь һалгааха (отлучать от матери – о животных): Тэрэ үбһэнэй ехэдэ олзуурхан, нарин хилганые нарай малдаа үгэхэ, илангаяа эхэһээнь таһалһан амитадые тэжээхэ тухайгаа бодолгото болоно (Ц.-Ж. Жимбиев); 3) болигохо, зогсоохо, тогтоохо, оролсохо (прерывать, прекращать): Юундэ гэб гэнтэ хэшээлээ таһалжа, экзаменай эхилһые хүн һуранагүй (Ж. Тумунов); таһалан зогсоохо болигохо, тогтоохо (прерывать, пресекать); хөөрэлдөө таһалха хөөрэлдөөндэ хажуу тээһээ оролсохо, хөөрэлдөөндэ һаад ушаруулха, болигохо (прерывать разговор): – Бү оройтогты, моридтнай бэлэн, голой баруун тээ табяатай байха! – гэжэ Эрдэниин Сэдэб энэ хөөрэлдөө таһалба (Д. Эрдынеев); үгэ таһалха хөөрэлдөөндэ оролсохо, хөөрэжэ дүүргээгүй байхада, хажуу тээһээнь орохо (перебивать кого-л.): Дабтаадшье үзэнэ, заримдаа хүнүүд шангаар энеэлдэжэрхинэ, заримдаа хажуу тээһээнь хүн юумэ асуужа, хэлэжэ байһан үгыень таһалан төөрюулжэ, һамаргана (Ц. Дон); аалин байдалые таhалха аниргүй байтараа дуугаржа эхилхэ (прерывать молчание): – Унтахамнай гү? – гэжэ Мухандаан энэ аалин байдалые таһалба (Д. Эрдынеев); сүлөө таһалха хүнэй сүлөөгүй байхада, хэжэ байһан хэрэг һамшааха, һаалта хэхэ (мешать, беспокоить, отвлекать): – Эжыншни сүлөө таһалжа, ахайда адууень мануулангүй, иимэ тодхор татаба гээшэ хаб (Д. Эрдынеев); ажалһаа таһалха ажалһаань һамшааха, ажалдань һаалта хэхэ, һаатуулха (отрывать от работы); холбоогоо таһалха харилсаагаа алдаха, уулзаха хөөрэлдэхэеэ болихо (прекращать, обрывать связи): Мүн хэдышье арадайнгаа дунда орохо гэлсэбэл, сэрэгһээ холодохо, холбоогоо таһалха ёһогүйбди (С. Норжимаев); шэхэнэй шиир таһалхагүй таһалгаряагүй абяа гараха (беспрерывно гудеть, жужжать): … таршаагай шарьяан шэхэнэй шиир таһалнагүй (Б. Мунгонов); ами (наһа) таһалха алаха, хороохо (лишать жизни): Аюушын амиие таһалһан, энэ улаан шуһа адхуулһан хүнүүд сохом Гоншог гэлэн Нима хоёр гээшэ (Ц. Дон); – Амиды амитанай ами наһа таһалһан хүн бурханай урда нүгэлтэй (Ч. Цыдендамбаев); урмые таһалха зоригые хухалха, урма хосороохо (портить настроение, расстраивать): Уһагүй үхэхөө байгаад, иигэжэ дуугараашань Аламжын урмые хэдышье таһалаа һаань, үгэ хэлэбэгүй (Д. Батожабай); нойр таһалха унтажа байһан хүниие һэрюулхэ, һэргээхэ (прерывать чей-л. сон); зарга таһалха сүүдтэ үгтэһэн гомдол шүүжэ үзэхэ, зүбшэн хэлсэхэ, зарга шиидхэхэ (разбирать тяжбу): Тиихэдэнь ноён тэдэнэй заргые таһалха боложо, эрэ гэргэн хоёрые дуудажа гэртээ асараад, түрүүшынгээ ёһоор урдаа зэргэлүүлэн зогсоожо асууна (Х. Намсараев); хоёр таһалан ууха забһартайгаар ууха (пить в два приёма – о лекарстве); эб эмхи таһалха хэрэлдүүлхэ, хоорондонь яһа хаяха (ссорить, создавать конфликт): …хамта һууһан эгээ энэ добын галзуудуудаар хэрүүл тэмсэл хүүлэжэ, хоорондомнай эб эмхииемнай таһалаад… (Х. Намсараев); 4) үгэ хэлүүлхэгүй, таһалдуулха (перебивать): – Хайшаа ошохо? – гэжэ Альбина Галдановна гайхаһан түхэлтэйгөөр Намжалые таһалба (К. Цыденов); 5) хаарт. хулуудын ула ондоо болгохын тула хаарта хоёр хуби болгон һэлгүүлхэ (менять самую нижнюю карту делением колоды): …Базар һарбайн һолооб таһалжа, тэрээнэйнгээ нюуртань нёлбоод, пяс гэтэр няһалаад… (Х. Намсараев).