ТАҺА

шангадх. ү. 1) хүсэ гарган хоёр гү, али олон хуби болгон, һалатар, таһартар (полностью, напрочь, до отрыва, до отделения); таһа угза (гү, али удара) таһар удар, һалатар, таһартар (в клочья, напрочь): Юушье хэжэ шадахагүйдөө Доржижабай Балданай досоо хара бууна, арһа мяхаяа таһа угза татажархиха дураниинь хүрэнэ (С. Цырендоржиев); Юу байхаб, субаяа таһа удара татуулаа, талаан болоходоо, гар доронь шиидам дайралдажа, мэндэ гарасалдаа һэн (С. Цырендоржиев); таһа буушаха хүсэ гаргуулһанай һүүлээр ямар нэгэн юумэнһээ һалаха, таһарха, таһа һүрэхэ (разрываться, рваться): Гитарын эгээл нариихан хүбшэргэйе мушха мушхаһаар байтар, гэб гэнтэ таһа буушадаг (Ч. Цыдендамбаев); таһа татаха а) хоёр гү, али олон хуби болгожо татаха, шуулаха, хубааха (отрывать, разрывать, делить): Би гуша гаран жэл хүзүүндээ үлгэжэ ябаһан эрхиеэ миин хаяагүй, харин ооһорынь таһа татаад, нэгэ-нэгээр һубажа, талхаар орёогоод, зольбо нохойнуудта эдюулээ һэнби (Д. Батожабай); б) болигохо, тогтоохо, таhа дүүрэхэ, зогсоохо (останавливать): Тиихэдэнь Галша үбгэн һамганайнгаа үгые таһа татан… (Х. Намсараев); таһа хазаха шүдөөрөө һалатар хазаха, таһалха (откусывать, перекусывать): Хэдышье заахан арьяатан гэхэдэш, заримдаа бугын нюрганда аһажа, шуһанайнь һудаһые таһа хазажа, унагаадаг шадалтай юм шуу (Д.-Д. Дугаров); таһа отолхо эритээр хоёр гү, али олон хуби болгохо, эритээр таһалха (отрезать, перерезать): Тогоошо эмээлэйнь ганзагын уяае хутагаараа таһа отолжо, ашааень түлхижэ унагаагаад, хула мориной хазаарһаа хасардан татаад туршаба (Д.-Д. Дугаров); таһа сабшаха һалатар hүхөөр гү, али ондоо эритээр таһалха, хүндэлэн отолхо (отрубать, отсекать, разрубать): Ухаа мэдээгээ алдахаһаа нааша сухалдаһан эхэнэр аргамжын уялаа тайлажа, үнеэгээ мулталха тэнхээгүй, шэшэрэн һалганажа, тэрэ аргамжыень хэдэн хубида таһа сабшажа, саһа уруу шэдэжэрхибэ (М. Осодоев); таһа хайшалха (гү, али тайраха) хайшаар һалатар хайшалха, ума хайшалха (отрезать ножницами, остригать): …хоёр хуушан хахархай оймһо гаргажа, тооһо бурьяса һэжэрээд, хайшаа абажа, һандархай шагабшыень таһа хайшалжа, орон доогуураа хаяжархёод, нэгэ монсогор ээрэһэн нооһо гаргажа, залган үүдхэжэ эхилбэ (Ц. Дон); Эдэнэй ажаллажа байхые харахада, ямаршье томо түмэрые дуран соогоо таһа тайража, сүмэ нүхэлжэ, баһа ямаршье хүндэ юумые дуран соогоо нэгэ дуугаар үргэжэ эрьюулжэ, хашхаралдан хабархалдан байха юм (Х. Намсараев); таһа харбаха номоор һалатар харбаха (прострелить); ◊ шүдөө таһа зууха абяа гарахагүй, анираа хатаха (молчать): Ардан толгойгоо хоёр гараараа халхалаад, шүдөө таһа зуушанхай, үнөөхил хэбээрээ абяагүй һууна (М. Осодоев); хэлэ амаа таһа хазамаар айхабтар амтатай, уйгаргүй амтатай (очень вкусный, ≈ язык проглотишь): Тиихэдэтнай одоол энээн шэнги хэлэ амаяа таһа хазамаар шүлэн болохо (Х. Намсараев); далан урьха таһа хазажа гарама шуран, ухаатай, һүбэлгэн (изворотливый): Янжамашни шамдаа оробол, далан урьха таһа хазажа гарама ухаатай һамган хаям даа (Х. Намсараев); 2) шангаар, бүхөөр, аймшагтайгаар, ушаргүйгөөр, айхабтараар, яашье, огто, тон, бута (крепко, сильно, совсем, совершенно, решительно); таһа уда бүхөөр, хүсэтэйгөөр, шангаар (крепко, сильно): Зүүн гарымни таһа уда бажуушаһан байгааш (С. Ангабаев); таһа бариха шангаар бариха, яашье табихагүй (крепко держать): Тэрэ Холхойн Ханда гэжэ хүхэ үлэгшэниие хаанашье табихагүй, таһа баряад байха хэрэгтэй (Х. Намсараев); таһа тэбэрихэ шангаар, табихагүйгөөр, зада тэбэрихэ (крепко обнимать): Инаг дуранай, мүн архиин охиндо дүйрэһэн үхэршэн Эржэниие нарин матаргайгаарнь таһа тэбэринхэй, зоогдоһон мэтэ зогсохо юм (М. Осодоев); таһа орёохо хүдэлжэ шадахаяа болитор, шангаар тойруулан боохо (плотно заворачивать): Бодохонь үшөө эртэ гэжэ ойлгоһон хүгшэн хонин хүнжэлөөрөө бэеэ таһа орёогоод хэбтэнэ (В. Гармаев); таһа хүлихэ (гү, али уяха) шангаар хүлихэ, тайлдахагүйгөөр хүлихэ (крепко связывать); таһа сохихо а) һалатар, таһартар сохихо, бута сохихо (отбивать, разбивать): Хэрбээ хоёр сантиметр дүтүүр гараа һаа, дайсанай һомон Жамгановай шэхыень таһа сохихо байгаа (Ж. Тумунов); б) ехээр сохихо, айхабтараар, ушаргүйгөөр сохихо (избивать, исколотить): Шонотой тэмсэжэ, ташуураараа таһа сохижо үлдэхэ байгааш гэжэ эзэмни намайе зэмэлээ (Ц. Шагжин); таһа шабхуурдаха шангаар шабхуурдаха, шабхуураар шангаар буулгаха, шангаар орёолгохо (хлестать, отхлестать): Үглөөнэй жабарта улайтараа үлеэлгэһэн Ардан эжэл бууралаа таһа шабхуурдаад, энэ тэрээгүүр тараһан моридоо нэжээд-хошоодоорнь суглуулжа оробо (Х. Намсараев); таһа мушхаха шангаар эрьюулэн бажууха (сильно выкручивать, выжимать): Басаган хубсаһа хунараа сэлмэг арюун уһанда зайлажа, уһыень таһа мушхажа, эрье дээрэ байһан тэбшэ уруу хэнэ (М. Осодоев); нюдөө таһа аниха нюдөө хүсэтэйгөөр, шангаар хааха (крепко зажмуриться): Нюдөө таһа анижа, гүлдын һуужа залгяад, дээрэһээ абан һанаа алдаба (М. Осодоев); таһа түрихэ ехээр түрихэ, хашаха (толкать, теснить, напирать, идти напролом): Балта хүнүүдэй хоорондуур таһа түрин орошобо; таһа дүүрэхэ а) үгэ хэлүүлхэгүй, үгэ таһалха (перебивать): – Бэеһээ аха хүнүүдэй хөөрэлдэжэ байхада, таһа дүүрэжэ болохогүй гэжэ мэдэбэшье, бэеэ барижа шадангүй хэлэбэб (Ц. Шагжин); б) оролсохо, хүндэлдихэ, буляан абаха (перехватывать): Тэдэнэр ушаргүй үндэр бэетэй, гойхогор гитлеровецые немецүүдэй станһаа таһа дүүрэжэ ерэбэ (Ж. Тумунов); (тархи) таһа харааха айхабтараар, аргагүй шангаар харааха, зэмэлхэ (бранить на чём свет стоит): Хүбүүнэй гомдолые түрүүлэгшэ дэмжээгүй, ногоо гэмтээһэнэйнь түлөө таһа хараагаад, дахин тиигэжэ ябахагүйень занаһан юм (М. Осодоев); Тархииень таһа хараажа хаяба; таһа хэрэлдэхэ айхабтараар, ушаргүйгөөр хараалдаха (сильно ругаться): Таһа хэрэлдэжэ байһанаа ерэбэб (Ж. Тумунов); таһа хорихо эрид шууд хориглохо, огто зүбшөөхэгүй (категорически запрещать): Анханһаа һүзэггүй байһан Сэрэн адуушан тайлгада байлсадаггүй, һамган хүбүүн хоёроо таһа хоридог байгаа (М. Осодоев); таһа нюуха хэнэйшье мэдэхэгүйгөөр нюуха, хэндэшье хэлэхэгүй (тщательно скрывать): Тиигээд ехэ бөөгэйнь угай һабагшые олохонь бэлэн гээд һанахадаш, харын шажантаншни уг узуураа таһа нюудаг заншалтай (В. Гармаев); таһа арсаха яашье зүбшөөхэгүй, хэлэһэнээ буршаха (наотрез отказываться): Ринчинэй уһанда орохые дурадхахада басаган таһа арсаба (С. Цырендоржиев); таһа голохо яашье тоохогүй, абахагүй, мууда тоолохо (решительно забраковать): Дэлгэрэй өөрынь хэһэн һомонуудые Дабаа таһа голобо (В. Гармаев); таһа айлгаха ехээр һүрдөөхэ (сильно запугивать): Ямар нэгэ аргаар Баршуудхые таһа айлгаад, Дүүхэйень хямда сэнгээр гэртээ оруулхые бодомжолно (М. Осодоев); гол таһа а) үхэтэр (насмерть): Теэд нэгэниинь түрүүшын һомондо оногдон, гол таһа тарайшаба (Д.-Д. Дугаров); б) угаа, ехээр, огто, огтолон (чрезвычайно, очень, совершенно, совсем, наотрез): Гушаад гарашаһан арьягар ехэ хүншье һаа, нүхэрынь эхэһээ гол таһа айдаг байба (Ч. Цыдендамбаев); голоо таһа хүлдэмөөр айхабтар хүйтэн (чрезвычайно холодный): – Хоёр хүлтэ хүнэй амин голоо таһа хүлдэмөөр иимэ шуурган хүйтэн һүниие буга, хандагай, боро гүрөөһэн хаана, хайшан гэжэ үнгэргэнэ ааб, хайшан гэжэ тэсэнэ ааб? (Б. Мунгонов); ○ ог, огто, ори, оро, шэб гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.