ТАХАЛ I

юум. н. 1) элдэб халдабарита үбшэнэй һүжэрэлгэ, таралга (эпидемия, эпизоотия): Үшөө хүсэд арба хүрөөгүй ябахадам, дүйрэн гэжэ юм гү, али халуун үбшэнэй тахалда дайрагдажа, нэгэ зун соо хойно хойноһоо наһа барашаһан юм (Ц.-Д. Хамаев); тахал хамшаг (гү, али тамуун) элдэб халдабарита үбшэнэй таралга (эпидемия): Үшөө тэрээнһээ боложо, тахал хамшагай тараа һаань, яалтайб гэжэ гэгэнэ гэмшэнэ (Ц.-Ж. Жимбиев); Энэ хамтын ажалһаа түргэн холо болоё, эндэмнай аймшагтай ехэ тахал тамуун болохоёо байна… (Х. Намсараев); 2) аюултай ехэ халдабарита үбшэн (опасная заразная болезнь); тахал үбшэн, тарбаган (гү, али милан) тахал үргэнөөр тарадаг айхабтар халдабарита үбшэн (чума): Далайн эрье шадарай ажабайдалда ган гасуур, зуд зоболон, тахал үбшэн, хулгай худалай тохёолдоо һаань, гай тодхорые зайсуулхын тулада энэ мүргэл хэгдэдэг ааб даа (Ц.-Ж. Жимбиев); Танай аба эжынэр, малшадтнай тарбаган тахалда дайрагдажа, булта наһа бараа, бүхы юумэнтэйнь хайлуулаа, малынь таража ябана даа (Б.-Б. Намсарайн); 1950-аад онуудаар Хамар-Дабаанда милан тахал дэлгэржэ, бодон гахайнууд дууһаха шахуу үсөөршэһэн аад, һаянайл олошоржо байнхай (Д.-Д. Дугаров); халуун тахал халуун үбшэн, ехээр халууруулдаг, олойруулдаг үбшэн (тиф): Арбан нэгэтэй байхадаа, Хёлгосоон нютагта эхэ эсэгэ хоёроо халуун тахалда алдаад, айл зайжа ябатарни, баян Бадма үри нэхэжэ ябатараа, намайе барижа абаад… (Х. Намсараев); нүрөө тахал хара нүрөө үбшэн (оспа): Ниршүү городой полициин нилээдгүй горитойхон модон гэрэй нэгэ таһаг соо столой саана томо бэетэй, анхан нүрөө тахалда хүртэжэ, боржогор эреэн болошоһон шэрүүн муухай шарайтай хүн һуужа байна (Х. Намсараев); шүлхы тахал үхэр, гахай г.м. аса туруутан амитадта хүрэдэг халдабарита үбшэн (ящур): Элидхэл хэжэ байһан хүн саашань үнеэдэй олоороо шэргэһэнһээ эхилээд, брынзэ соо хоро хэгдэһэн, һүүлэй үедэ гэнтэ малай шүлхы тахал бии болоод, яаралтай хэмжээ абажа, һалгаагдаһан хүрэтэр, фермэ дээрэ болоһон бүхые удаа удаагаар аятайхан хөөрэнэ (Ц. Дон); тахал хамуу хүн болон амитанай арһанай зохололго, халдабарита үбшэн, бужуу, түүхэй яра, элдин (парша, лишай, чесотка): Магад, тэрэ тахал хамуу гээшэшни хүндэшье халдажа болохо (Ц. Шагжин); 3) шэлж. хэлэжэ байгшада харша үзэл, үзэл суртал (взгляд, воззрение, категорически отвергаемое говорящим): Дайн байлдаанда, улаан тахалда нэрбэгдэһэн Росси алтанай уурхайнуудай, завод фабрикануудай эзэдгүй, үйлэдбэри хүтэлжэ шадаха зонгүйгөөр хүл дээрээ үндыхэгүй (А. Ангархаев); ○ үбшэн, үхэл, хамшаг гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.