ТАРЯА(Н)

(Н) 1. юум. н. 1) хүрьһэндэ һуулгагдаһан ургаса, орооһон, тарижа ургуулха залаата ургамалнууд, сасагта үбһэн, тариһан ургаса (хлеб, хлеба, зерно): Муу эзэтэй таряан хулганын, зумбараагай, хурын хүнэһэн болодог (Ж. Тумунов); таряа талхан орооһон, залаата ургамалнуудай эдеэн (зерно, хлеб): Тэдэнэр ехэнхидээл мүнөөдэрэйнгөө ажал хүдэлмэри, үбһэ хулһан, таряа талхан, мал адууһан тухай һанаагаа зободог байна ха юм (Д. Эрдынеев); таряа сохихо тусхай түхеэрэлгын хүсөөр орооһо хоолосһоонь һалгаха (молотить хлеб): – Бадмын газаа һүрилһэн таряа сохижо арай гэжэ дууһабабди (Ц. Дон); таряа сохилгошон таряа сохилгодо ажалладаг хүн (молотильщик): Мүнөө таряанай сохилгошон гар нюураа угаажархёод, тэрээн дээгүүр зэргэлэн һуужа эхилнэ (Х. Намсараев); таряа бэлэдхэл тушааха ургасаяа бэлдэлгэ, сэбэрлэлгэ (хлебозаготовка); таряа тушаалга ургуулһан таряагаа сэбэрлээд гүрэндэ тушаалга (хлебосдача): Гүрэндэ таряа тушаалгые аймаг арай шамай дүүргээ (Ж. Тумунов); таряа тушааха тушаахые түсэблэһэн ургаса гүрэнэй таряа абадаг пунктнуудта ябуулха (сдавать государству хлеб); таряа хадаха эдеэшэһэн ургаса унагааха (жать хлеб): Маншууд хүлһэншэдые бэдэржэ зобоогүй, харин Үлеэгэй хүдэр шамбай хүбүүдые уры-хуры суглуулаад, Малаатын заямхада таряа хадахыень гаргаа һэн (М. Осодоев); таряа хуряалга ургаса хадажа абалга (жатва, хлебоуборка): Аймаг соо хамагай түрүүндэ таряа хуряалга табигдана (Ж. Тумунов); таряа талханай наймаан хадаһан залаата ургамалнуудые худалдалга (хлеботорговля); таряа талхаар баян залаата ургамалнуудые ехээр ургуулдаг (хлебный): таряа талхаар баян нютаг; хара таряан тусхай соортын хара хилээмэ баридаг орооһон (рожь, озимая рожь); орооһото таряан орооһо гарадаг, хоолослодог залаата ургамалнууд (зерновые культуры); хүрэнгын (гү, али үрэһэнэй) таряан хүрэнгэдэ үлөөһэн орооһон (семенное зерно): Хүрэнгын таряа сэбэрлэжэ байһан басагад нэн түрүүн хараад, гүйлдэжэ ерэхэ гэжэ һанаал ха (М. Осодоев); 2) үрэһэ хүрьһэндэ һуулгалга, булалга, тарилга (сев): Тиимэ арга таряанда оролгын урда тээ, зоноо, унаагаа амаруулха гэжэ соносхоһонойнь һүүлээр олдоо һэн (Д. Эрдынеев); хабарай таряан хабартаа үрэһэ хүрьһэндэ һуулгалга (весенний сев); ○ орооһон, талхан, үбһэн гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.; 2. элирх. үүргээр хэрэгл. таряата, залаата ургамалнуудые таридаг, таряан ажал эрхилдэг (хлебный): Нээрээшье далайн долгин шэнгеэр таряан далайн долгилжо, халюуржа байхань гоё гээшэнь-ээ! (Б. Мунгонов); таряан ургамалнууд хоолослодог ургамалнууд (хлебные растения); таряан ажал (гү, али ажахы) газар элдүүрилжэ, залаата ургамалнуудые ургуулха ажал (земледелие, хлебопашество, полеводство): Ганданги хуурайшаг жэл байгаашье һаань, таряан ажалһаа яһала бараг олзо абтаа гэхэдэ болохо байна (Б. Мунгонов); Таряан ажахыгаа яһалал һайнаар хүгжөөжэ байнхай (Ц.-Ж. Жимбиев); таряан ажал эрхилэгшэ үрэһэ хүрьһэндэ һуулгалгада хабаатай ажал хэдэг хүн (полевод, хлебороб); таряанай боолто а) унагаагдаһан таряа хэһэг хэһэгээр боолго (вязание снопов): «Нэгэ хэды үдэр таряанай боолтодо ябалсажа үгөө һаа яахабта?» (Х. Намсараев); б) боогдоһон таряан (снопы): Таряанай боолтонууд бороогой hүүлээр ургаhан hархяагтал поли дээгүүр жэрылдэн олошорно (Г.-Д. Дамбаев).