ТАРГА(Н)

(Н) 1. тэмд. н. 1) өөхэлиг, арьбантай, маряатай, мяхалиг (тучный, упитанный, откормленный): Гоё һайхан дуунуудай зэдэлхэ, тарган моридой туруунай табараан Үгөөмэрэй баруун энэ хүтэлһөө Удагантын голой эрьедэ угтажа байһан хүнүүдтэ дуулдаба (Д. Эрдынеев); тарган тобир маряатай, сула, мяхалиг (тучный, упитанный): Нимын тарган тобир хээр мундуу шангаар турьяна, заадана, урагшаа буляалдана (Ц. Дон); тарган тэлхэгэр томо бүдүүн (полный, дородный): Зүүгээрнь баһал торгон магнал дэгэлтэй тарган тэлхэгэр һамгад зэлэ татан һуужа, өөһэд зуураа энэ тэрэ хүнүүдые доромжолон, адаглан хэлсээд, һэлхэр-һэлхэр энеэлдэнэ (Х. Намсараев); тарган пилхагар ушаргүй өөхэлиг, һэлхэгэр (очень полный – о человеке); 2) тоһотой, өөхэ ехэтэй, хурса (жирный, содержащий большое количество жира): Гүйхэн табагууд дээгүүр дутуу мүлжэгдэһэн яһанууд, тарган мяханай хэршэмэгүүд, зарсашанхай буузанууд болон бусад эдеэ хоолой үлөөдэһэн (Ц.-Ж. Жимбиев); тарган шүлэн тоһотой хурса, өөхэ ехэтэй шүлэн (жирный суп): – Танай уудаг тарган шүлэ жэлдээ хоёр удаа уудагшье һаа, хэмнай танай тогоо хаража ерээ юм хаб (Ч. Цыдендамбаев); 3) шэлж. амгалан, элбэг баян (изобильный, мирный); тарган тайбан а) амгалан, ургасатай, элбэг баян (изобильный, мирный): тарган тайбан жэл; б) элбэгээр, hайнаар,амгалан сагта (изобильно, в мирной обстановке): Тамхи таряагаа залалсажа, тарган тайбан ондо орожо байһанаа хөөрэлдэжэ эхилнэд (Х. Намсараев); баян тарган байха баян һууха, юумээр ядахагүй (богато жить): – Та баян тарган байхадаа хэдэн барлагуудаа хэһээжэ, хара нүхэнэй оёорто хаяжархиһан байнат (Ф. Цыденжапов); ○ мяхалиг, тобир гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.; 2. юум. н. тобир, маряан (полнота, дородность): Теэд үшөө хэдэн хоног адуу мал таргаяа нэмээхэ гэжэ малшад намаржаан тээшээ яаранагүй (Д.-Д. Дугаров); Тарга харанхаар, тархи хараха (Оньһ. ү.); тарга шэмэ (гү, али тэнхээ) тобир тарганиинь (упитанность – о животных); тарга абаха гүйсэд таргалха, һайса таргалха (набирать вес, стновиться упитанным); таргаяа хүсэхэ гүйсэд таргалха (набирать требуемую упитанность): …адууһа мал атар таргаяа хүсэжэ, тала дээгүүр тангаршаалдан бэлшэжэ, хүнэй сэдьхэлые хүдэлгэн хүхеэн байгаа һэн (Х. Намсараев); тарга шэмэеэ тогтоохогүй таргаяа алдаха, тураха (не сохранять упитанности); таргаяа табингүй тарган зандаа (не теряя упитанности): …үбэлдөө эдиһэн һайхан үбһэнһөө таргаяа табингүй ондо ороһон арба гаран үнеэд уншарагтайгаар уухилалдана (Ц. Галанов).