ТАРБАГА(Н)

(Н) 1. юум. н. хэрмэнтэн аймагай, үбэлдөө эшээндэ ородог, ургамал хоолтой шара хүрин арһатай амитан (тарбаган, степной сурок): Тээ саана байһан добуун дээрэ тарбаган өөдөө шохойжо һуугаад, замай зондо хэрүүлхэн хусажа байна (Д. Батожабай); бурхи тарбаган эрэ тарбаган, буха тарбаган (самец тарбагана); эмэ тарбаган гүлгэ гаргадаг, эхэ тарбаган (самка тарбагана); тарбага агнаха тарбага олзоборилхо (охотиться на тарбаганов): Һургуулиин бай гаад, амаралтада гарахадам най, 10 зумбараа, 10 тарбага агнажа бариха, мүн 10 даага һургаха гэжэ зунай дааба ри үгэдэг байгаа (Д.-Д. Болотов); тарбага утаха тарбаганай нүхэн соо утаатай гал носоожо, тарбаганай гарахыень баадхаха (выкуривать тарбагана из норы); тарбага боохо тарбаганай хоолойгоорнь доторыень гаргаад, орондонь улайтар халааһан шулуунуудые хэжэ, тэрэниие мухарюулан болгохо. Тарбаганай тархииень таһа отолжо хаяад, арһыень үбшэнгүйгөөр, гэдэһыень ерэнгүй, бүхы доторынь гаргаад, хүзүүнэйнь нүхөөр һуулижа, яһыень ходо татажа абаад, досоонь мангир, дабһа хэдэг һэн. Тиигээд шулуу халаажа-халаажа, досоонь хээд, тарбаганайнгаа хүзүүе таһа уяад, тэрэнээ газар дээгүүр мухарюулдаг, шулууень һэлгэдэг һэн. Тиигэһээр байтарнь тарбаганай үһэн халсаржа унадаг, эндэ тэндэ үлэһэн үһыень хуйхалдаг бэлэй. Тиигэһэн хойноо бэлдээд байһан нүхэн соо халуун бурма хээд, бурма дээрээ тарбагаяа табяад, дээрэһээнь баһа бурмаар булаад, үшөө дээрэһээнь шоройгоор хушадаг юм. Удаань 2- 3 саг тухай байлгаад, абажа эдихэдэ ехэл амтатай хоол болодог һэн. Досоонь уһа хээгүйшье һаа, шүлэн бии болошоһон байгша бэлэй. Тарбаганай гэдэһэ доторые хэршээд, досоонь хэлсэдэг байгаа. Тэрэнь дамбар гэжэ нэрэтэй юм Л. Линховоин (завязывать тарбагана, способ печения тарбаганьего мяса и одновременно его дезинфекции раскалёнными камнями); тарбага хабшаха доторыень абаһан тарбаганай бэеые багахан нүхэ руу ногоогоор орёогоод, улайтар халааһан хабтагар халуун шулуугаар даража болгохо (готовить блюдо из тарбаганьего мяса посредством прессования раскалёнными каменными плитами): Тарбага хабшаха гээшэ иимэ юм. Тарбаганай гэдэһыень хаха ерээд, үбсүүень хадаад дэлгээжэ, үһыень хуйхалха, тиигээд нүхэн соо дээрэ дороһоонь халуун шулуунай хоорондо хабшажа булаад орхиходонь болошодог юм (Л. Линховоин); 2. элирх. үүргээр хэрэгл. 1) тарбаганһаа унгитай, гарбалтай, тарбаганай арһаар хэһэн (тарбаганий): Хүрибтэр боро тарбаган малгай дороһоонь хаб хара нюдэниинь ялалзана (Д.-Д. Дугаров); тарбаган тахал тарбаганай тараадаг халдабарита үбшэн (чума): – Танай аба эжынэр, малшадтнай тарбаган тахалда дайрагдажа, булта наһа бараа, бүхы юумэнтэйнь хайлуулаа, малынь таража ябана даа (Б.-Б. Намсарайн); 2) шэлж. набтархан, бэеэр бага, газарлиг (коренастый, низкорослый): …хажуудаа байһан тархагар тарбаган бэетэй, урал амандаа үльхы садьха гарашаһан нүхэр тээшээ нэгэ удаа хараһан бэеэрээ… (Х. Намсараев); тарбаган хүн юрэ бусын бага бэетэй хүн (карлик); тарбаган эхэнэр юрэ бусын бага бэетэй эхэнэр (карлица); тарбаган морин бага үүлтэрэй бишыхан морин (пони); тарбаган нохой захаам. жаахан нохой (маленькая собачка).