ТАМХИ(Н)

(Н) юум. н. 1) хабтагар томо набшаһатай, сасаг хэлбэртэй сэсэгынь эшынгээ оройдо дэлгэрдэг, тамхинай гол түүхэй эд болодог ногоолиг ба һөөг түрэлэй ургамал (табак, травянистое растение семейства паслёновых); 2) энэ ургаламай хатаагаад, хэршэгдэһэн гү, али үйрүүлэгдэһэн, татахада гү, али үнэрдэхэдэ бэлэн набшаһад (табак, высушенные и изрезанные или растёртые листья этого растения): Хамартаа тамхи хэхэдэ, амандаа жажалхада, гааһаар татахада ами аминдаа амтатай байдаг шуу (Д. Батожабай); Ардагай ташуур хулһан юм, архиин ташуур тамхин юм (Оньһ. ү.); татаха тамхин татахада бэлэн болгоһон тамхин (курительный табак): Байза үбһэндэ ороходоо эдихэ талхан, ууха сай, татаха тамхин гэжэ байхагүй, яаха ёһотой гээшэб? (Х. Намсараев); найтаалгадаг тамхин хамар үрбэгэнүүлжэ найтаадаһа хүргэдэг тамхин (чихательный табак); хамарай тамхин тооһон болотор үйрүүлэгдэһэн, хамартаа хэдэг тамхин (нюхательный табак): Тэрэнэй шарай дахин уйтай боложо, аманһаа гааһаяа һугалан хаяад, бүлсэгэрхэн шэлтэй хамарай тамхи эрхы хурган дээрээ үбэнүүлбэ (Д. Батожабай); набшаһан тамхин өөһэдөө үйрүүлжэ, оройгоод татаха набшаһад, түүхэй эд (листовой табак): Гансал Балжанхайн нойр огто хүрөөгүй, гааһаяа бааюулан, набшаһан тамхинай шаршаганаха орой болотор дуулдана (З. Гомбожабай); хара тамхин а) хатуу набшаһан тамхин (листовой табак): …найжын абгалдай баабайда табиха гэжэ хэдэн набшаһан хара тамхи, нэгэ гаршан хадагтайгаар абаад, гэрһээ гарана (Х. Намсараев); б) бэе махабад бадайруулдаг бодос, жэшээнь, мак ургамалай хатааһан шүүһээр гү, али элдэб химическэ зүйлнүүдээр буйлуулдаг (опий, опиум): Энэшни бүгэдөөрөө тархи эрьюулдэг хорото хара тамхин гэжэ хэлсэнэл (Г. Цыдынжапов); тамхи татаха орёоһон гү, али гааһанда хэһэн тамхи носоожо, утааень һорохо (курить табак): Хүдөөгэй унжагар ута суглаанай түлэг боложо, зоной тамхи татахань түргэдэнэ, эдэбхинь халажа, хамаатайш юумэ, хамаашгүй юумэ хүнүүдэй хэлэхэ дуугаралсаха олошорно (Ц. Дон); тамхи жажалха бутархай тамхи жажалаад нёлбон хаяха (жевать табак): Буддын шажанай ламын сээрлэдэгшье һаань, тамхи жажалжа һурашаһан шэрээтэ амандаа набшаһа хэнгүй байжа шадабагүй (Д. Батожабай); тамхи һорохо тамхинай утаае уушхандаа хүрэтэр татаха (вдыхать табачный дым): Тэрэмни үгэ дуушье гарангүй, тамхи һорожо захалба (А. Жамбалдоржиев); тамхи удхаха гааһандаа тамхи хэхэ (положить табак в трубку): Тамхяа удхаад, нүгөө хармаанһаа нэгэ улаан толгойтой зуруул абажа, гуталайнгаа улада шурд гэтэр шудараад, тамхяа носоожо татана (Х. Намсараев); тамхи нэрэхэ гааһандаа тамхи удхалжа хээд, хургаараа дараха (набивать табак): Боди үбгэн үбэрһөө гааһаа гаргажа, тэрээн соогоо тамхи нэрэһэншье юумэгүй, хооһоор хоршогонотор һоросогоон, эмтэ домто агаараар амисхалһан юумэдэл һууба (Ц.-Ж. Жимбиев); тамхинда орохо (гү, али һураха) тамхинша болохо, тамхи татангүй байжа шадахаа болихо (привыкать к табаку, становиться курильщиком): Институдта ороһоор тамхинда һураад, хашартай болоод байна (З. Гомбожабай); тамхи татаха забһар ажалай забһарта хэгдэдэг тамхилха багахан амаралта (перекур); тамхи залалсаха бүһэтэйшүүлэй уулзахадаа хүндын тэмдэг болгон бэе бэеэ тамхяар хүндэлхэ (угощать друг друга табаком): Хамагһаа урид ерэһэн үбгэд тамхяа залалсажа, эхэнэрнүүд гэр тойронойнгоо хөөрөөе эхилжэ, хүүгэд урилдаа барилдаа эрхилжэ, сагаа үнгэргэнэ (Ч. Цыдендамбаев); 3) тамхинай набшаһа хатаагаад, үйрүүлэн болбосоруулжа, саарһанда оройгоод татахада бэлэн болгоһон бодос (папироса, сигарета, самокрутка): Тэрэ үни унтаршаhан тамхинайнгаа үзүүр хоёр хурганайнгаа хоорондо эмирэн мухарюулжа, үнэhыень газарта унагааба (Г.-Д. Дамбаев); тамхи орёохо хэршэһэн бутархай тамхи нимгэн саарһанда нарин утаар орёохо (c вёртывать папиросу или цигарку): Мүнөө абгайхан телогрейкынгээ хармаан һуулижа, махоркын бутархай гаргаад, тамхи орёогоод, һурамхяар хэлээрээ долёожо, ама уруугаа хэжэрхибэ (А. Жамбалдоржиев); тамхи носоохо тамхинда гал аһааха (зажечь папиросу, сигарету): Барга-Няма сэдьхэлээ ханангяар гэр соохиёо хараад, тамхяа носоогоод, газаашаа гараба (Б. Мунгонов); ○ архи гэжэ үгэтэй парн. хэрэгл.