ТАМИР

юум. н. 1. 1) бэеын юрэнхы хүсэ шадал, хүсэн, тэнхээн, шадал, элшэ (сила физическая, энергия; здоровье): Хэдышье тамираа һулараа һаа, һүүлшынгээ хүсэ барагдатар шуһан мүртэдые намнаха, хүсөөшьегүй һаа буугаа урагшань залаһан зандаа унахал (Д.-Д. Дугаров); тамир хүсэн (гү, али тэнхээ, шадал) бэе махабадай хүсэ шадал, тэнхээ шадал (физическая сила): Тэрэ гурбан хоног амарһандаа бэедээ тамир хүсэ мэдэрэн, шэнэ абьяастайгаар ажаллана (Д.-Д. Дугаров); Үхэр малайнгаа тамир тэнхээень шабааһаарньшье тухайлхаар байдаг гэжэ хэлэнэ (Ц.-Ж. Жимбиев); Тиимэһээ иигэжэ үреэхэ байнаб: буурал сагаан болотороо бодол һанаан һайхантай, тархи сагаан болотороо тамир шадал элбэгтэй, … элүүр мэндэ, энхэ тайбан жаргажа һуухатнай болтогойг! (Б. Мунгонов); тамир (тэнхээ) орохо шадалтай болохо, шадал орохо, хүсэ нэмэхэ (набираться сил): Бүдэрөөд досоом бүлхитэһэн үгэнүүд / Тамир орожо ядаал досоом (Г. Раднаева); тамираа алдаха (гү, али табиха) шадал тэнхээгүй болохо, хүсэгүй болохо (терять силы, обессилевать): Үринэрөө дэгжээжэ, тамираа алдаһан эхэ шубуун намарай шуурганда тэсэнгүй унаа ха гү? (Д.-Д. Дугаров); Тусгаар хүсэтэй хүн үбгэртэрөө тамираа табидаггүй гэжэ урданай зоной хэлсэдэг зүб гээшэ ха даа (Ц.-Д. Хамаев); тамир хүсэеэ туршалсаха шадалаа үзэлсэхэ (меряться силами); бэе (ын) тамир бэеын энхэ элүүр (здоровье): Муу юумэ бү дуулаhайб даа гэжэ сэдьхэлдээ шэбшэн, Должоной бэе тамир асууха гээд, зүрхэ алдаhан Хорло Лодоной түрүүн хэлэхые хүлеэнэ (Г.-Д. Дамбаев); Мяхааршни шүлэ гаргажа, садатараа эдеэлхэб, бэеынгээ тамир һайжаруулхаб (Б. Мунгонов); бэе тамир муутай бэень элүүр бэшэ, үлбэр (нездоровый): Буряадай баяшуул өөрынгөө хүбүүдэй орондо үгытэй хүнүүдые худалдажа абаад эльгээһэн, баһа ноёдто эдилгэ бэлэг барижа, бэе тамир муутай гэһэн шалтагаанаар огтолон табюулһан байха юм (Х. Намсараев); 2) сэдьхэлэй бодол, далда һанаа (скрытые помыслы): Теэд эдир залуу Далай лама хүндэ тамираа мэдүүлэнгүй, бэеэ барижа шададаг байгаа бшуу (Д. Батожабай); Тамирыемни таажа мэдэһэндэл Ган-Булад хэлэбэ гээшэ (Ц.-Д. Хамаев); тамир муутай муу зантай (вредный, с плохим нравом): Энэ тамир муутай үнеэгээ асараабта? (Х. Намсараев); тамир татуу тамилган, һанаа муутай, туһамарша бэшэ; хүнөөр таарадаггүй, багтадаггүй (нелюдимый, необщительный; неуживчивый): Бинтахай гэртээ хонуулха болоходоо, гансата тамир татуу болон, туршаһан янзатайгаар Сэрэн-Цоколойе хараба (Б. Санжин, Б. Дандарон); тамир һайтай һайн һанаатай, туһамарша, урагшаа һанаатай (отзывчивый, щедрый); 3) бэе махабадые һэргээхэ, хүгжүүлхэдэ ашаг туһатай һорилго, мүн элдэб спортивна мүрысөө эмхидхэн үнгэргэхэ системэ (спорт): 20-дохи зуун жэлэй жа раад онуудаар спорт Буряад орондо, Хэжэнгымнай ай магта үргэн дэлисэтэйгээр дэбжээ. Энэл үедэ Тоня ба саган тамираар ехэ амжалта туйлаhан (В. Аюшеева); тамирта дуратайшуул бэе махабадые һэргээхэ, хүгжүүлхэдэ ашаг туһатай һорилго хэхэ гү, али тиимэ мүрысөө хараха дуратай зон (любители спорта): Эрын гурбан наадан, соёл хүгжэлтэеэ абажа, аймагай хүдөө нютагуудһаа тамирта дуратайшуулые суглуулдаг болоһон (Э. Чимитдоржиев); ○ тэнхээ, хүсэн, шадал, шэнээ гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.