ТАЛХА(Н)

(Н) юум. н. 1) таряанай үрые үйрүүлһэн эдеэ бэлдэхэ бутархай бодос, гурил, үйргэдэһэн (мука): Үнгэрхэдөө мүнөөхи Веркынхиһээ асарһан талхаараа эжынгээ хайраһан амтатайхан шаангишье эдибэгүйб (Ц. Шагжин); талха татаха тээрмэдэ орооһо бутаруулжа талхан болгохо (молоть муку): Талхаяа татажа дүүргээд, тээрмэеэ айхабтар сэбэрхэнээр хамадаг (Ч. Цыдендамбаев); шанаһан талхан саламаад, зөөхэйдэ бусалгаһан талхан (саламат); талха шанаха зүүн бур. өөхэнэй тоһондо талха хуураад, бусалһан уһа нэмэжэ шанаһан каша (варить саламат или мучную кашу); талха һамарха уһан шүлэндэ гү, али аарсанда гурил нэмэжэ бусалгаха (добавить муку в бульон или арцу): Зөөхэйтэй, талха һамарһан үдхэншэг халуун аарса ехэл амтатайрхан, тэдэнэй бултаараа оошон һорохо абяан үргэлжэ поршогоноон болон байгаа бэлэй (Х. Намсараев); сагаан талхан наринаар татаһан талхан, хурабшаадха (крупчатка): – Арай шэнгэн гээшэ гү? – гэжэ гансаараа аман соогоо гүбэр-шэбэр дуугарһан бэеэрээ тэндэ байһан туулмагтай сагаан талханһаа һамарна (Х. Намсараев); хара талхан а) хара таряанай гурил, яарсын гурил (ржаная мука): Хэдэн үбгэд Мүнхэ баабайе зүбшөөжэ, ламанар хара талхаар хоёр гар хэжэ, таһа сабшаха баатай болобод (Ч. Цыдендамбаев); б) хара таряанай гурилаар бариһан хилэмээн (ржаной хлеб); үбһэнэй талхан элдэб хатааһан үбһэнэй үйргэдэһэн, үбһэнэй гурил (травяная мука); шуһанай талхан хатаагаад үйрүүлһэн шуһан (кровяная мука); хартаабхын талхан хатаагаад үйрүүлһэн хартаабха, хартаабхын гурил (картофельная мука; крахмал); талхан (тоборог) болотор нюдэхэ (гү, али үрэхэ) үйрүүлхэ, гурил болгохо (толочь в порошок): Тарас үбгэн доошоо тонгойжо, хүнэй тархиин шэнээн шулуу абаад, бархигар томо альгаараа талхан тоборог болотор үрэжэ, элһэн болгоод, горхоной уһантай тэрэнээ холин нюураа угаана (Д. Батожабай); 2) тарижа ургуулха залаата ургамалнууд, сасагта үбһэн, таряан, тариһан ургаса; орооһон, залаата ургамалнуудай эдеэн (злаки, хлеба; зерно); талха таряан залаата ургамалнууд, сасагта үбһэн, таряан; орооһон (злаки, хлеба; зерно): Ородуудынь талха таряа тарина, бага сага мал харана, буряадууд гол түлэб малаа үдхэнэ, бага сага таряа хаяна, ортонууд агнуури хэнэ, загаһа барина (Ц. Цырендоржиев); Талха таряа, огородой эдеэ тээһэн ашаанай машинанууд харгыгаар һубарилдан, ухаа тооһо бурьюулна (Ц. Шагжин); талхан соогуур таряа хуряалгын хаһада, үедэ (во время уборки урожая): Намар байгаа / Талхан соогуур / Намай түрөө бэлэйш (Г. Чимитов); талха тариха элдүүрилэгдэһэн газарта таряа хаяха (сеять хлеб); талха тушааха ургуулһан таряанайнгаа ямар нэгэн хубиие уялгатаар гүрэнэй һанда үгэхэ (сдавать хлеб государству): «Миниишни нүхэд таанадта дураа гутаагүй, талхаа тушааха болоһондоо сухалаа хүрэлдөө ёһотой» гээд… (Ж. Тумунов); талха тушаалга таряа тушаалга (хлебосдача); 3) элдэһэн зуурамал гурил (тесто): Гүсын хабхагаар даража, түхэреэн түхэреэнээр абаhан хабтагар талхан дээрэ татаhан мяха хээд, хумин бүтүүлээд лэ, хабтагай дээрэ жэрылгэн табина (Г.-Д. Дамбаев); талха худхаха (гү, али зуураха) талха шэнгэн бодос соо хэжэ эдьхэхэ (месить тесто): Тиигээд талха зуураха хэрэгтэй гэжэ нэгэ оёорсог соо талха зууража... (Х. Намсараев); талха хабтайлгаха элдэһэн талха дээрэнь модо мухарюулжа нимгэн болгохо (раскатывать тесто); талха таһалха элдэһэн талха хабтайлгаһан хойноо нарииханаар хэршэхэ (резать лапшу): Дүүрэн тогоо мяха гал дээрэ табяад, асарагдаһан шэниисын гурилаар талха таһалба (В. Гармаев); талхатай шүлэн таһалһан талха хэһэн шүлэн (суп с лапшой): Хүнүүдэй урдуур һубарюулан табяатай зааханууд табсан дээгүүр ялагар шара аяганууд соо талхатай шүлэн харагдаа һэн (Д. Батожабай); талха шараха (гү, али хайраха) һүндэ гү, али уһанда зуураһан талха тоһондо хайража болгохо (жарить оладьи): Гэртэ орожо ерэхэдэнь, Номтын эжы галай ойро талха шаража һууба (Д. Эрдынеев); Тиигээд тэндэ дэбдихэр заһажа, Цэрэнпилые хэбтүүлээд, сай шанажа уулгана, баһа бод борохон хайраһан талха табижа үгэнэ (Х. Намсараев); монсогор талхан пиртан, элдэһэн багахан монсогор талханууд (галушки); 4) гурилые тусхай аргаар эһээжэ, буйлуулһан хүнэһэнэй зүйл, хилээмэн (хлеб): Хоёр ерэгшэ хүнүүд үргэбшэтэй юумэеэ тайлажа, мяха, тоһо, талха гэхэ мэтэ юумэнүүдые харуулжа байна (Г. Цыдынжапов); талха бариха хилээмэ болгохо (печь хлеб): Хадамда гараагүй үндэр Феня гэжэ гушаяа шахаһан һамган колхозой пекарнида талха баридаг, үбэлэй сагта айл хунарай гэр бараа угаажа үгөөд ябадаг һэн ха (Ц.-Д. Хамаев); талха зүһэхэ хилээмэ отолхо, хэршэхэ (резать хлеб); булаһан талхан халуун хирпиисэ дээрэ болгоһон эһээһэн гурил, булаша (печёный хлеб): Эхэнь сай аягалжа, тоһо, айрһаар, үнэһэндэ булаһан талхаар хүндэлбэ (Ч. Цыдендамбаев); хатааһан талхан галай жэгнүүр соо хатааһан хилээмэн (сухари): Хатааһан талхан, борсолһон мяхан, гурил болон бусад эдеэнэй үнэрөөр ан арьяатад агыда орохо гэхэдээ, зангада даруулха бшуу (Д.-Д. Дугаров); зүһэмэг талхан хилээмэнэй хэршэдэһэн (ломоть хлеба): Зүһэмэг талха үбэрһөө гаргажа, нохойдоо үгэбэ (Д.-Д. Дугаров); ○ таряан, хилээмэн гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.; 2. элирх. үүргээр хэрэгл. 1) талхаар хэһэн, гурилаар болбосоруулһан (мучной): Хоёр пүүд тоһондо зууража хэһэн талхан хүнэй долиг улаан түүдэг уруу хаягдажа, улагалзан байгаа дүлэн һүниин огторгой өөдэ соробхилбо (Д. Батожабай); талхан сүгсэ элдэһэн зуурамал гурилаар хэһэн багахан аяга (чашечка, изготовленная из теста): Дунда хургаяа хүбэнгөөр орёожо, хонхо сэсэг шэнгихэнээр талхан сүгсэ углаад, Аламжа хурганайнгаа үзүүртэ гал асарба (Д. Батожабай); 2) үйрхэй (рассыпчатый); талхан эм гурил болгогдоһон үйрхэй эм (лекарство в порошке): «Энэ талхан эм ууг» гэжэ хэдэн тун эм үгэбэ (Ж. Балданжабон).