ТАЛА I

юум. н. 1) үндэрэй хэмжээгээр илгаа багатай уудам тэгшэ газар, нэлэнхы газар, дайда, хээрэ (поле, степь, равнина, открытое пространство): Саһан хүнжэлдэ хушагдаһан Юрөөгэй уйтахан тала Орбонто, Хүлэрэнтэ хүрэтэр хүхэльбэ сэгээн үнгөөр толотон сиидын харагдаба (Б. Мунгонов); тала газар хадагүй нэлэнхы газар (степь, равнина): Бэлшэр нютаг үхэр малай бэлшэхэдэ таарамжатай үргэн тала газар (Б. Санжин, Б. Дандарон); арюун тала ой модогүй, хада уулагүй үргэлжэ газар (чистое поле): Эдэ хүбүүд, басагадые үргэн, ута, арюун талын харгынууд дууданал! (Ц.-Ж. Жимбиев); сагаан тала хуудам тала, хооһон тала (открытая степь): Сагаан тала барагдаха бэшэ даа, урдажал, һунажал байтараа урбуулга шандаган дэгэлнүүдээ хэдэрһэн нарһан модонуудаар һэлгэнэ (З. Гомбожабай); тала хээрэ (гү, али дайда) хээрэ газар, хүдөө газар, хүнэй һуудаггүй газар (равнина, открытое поле): Нэлэнхы ехэ тала хээрэ үргэлжэдөө миралзан харлажа, тоһошо зүгынүүд энээгүүр ниидэхэеэ болихо, нютагай үхибүүд зэдэгэнэ түүхэеэ ерэхэгүй (М. Осодоев); Бүхэли үбэлдөө зузаан хүнжэл доро хэбтэһэн тала дайда игаабари наранай элшэдэ таашаархашоод, шиигтэй хүрьһэнһөө үдэ багаар уурал бадхуулан, нюдэ зэрэлгээтүүлэн, аяар холо хүрэтэр манатана (Ц.-Д. Хамаев); мэнэн тала нюдэ алдама үргэн тэгшэ газар, айхабтар уужам хооһон газар (необозримая степь): Монголой тэрэ мэнэн тала гүб даа, малһаа бэшэ юумэн харагданагүй (Б.-Б. Намсарайн); Мэнэн талын дунда айлые олохо гээ һаа, үглөөгүүр утаанай хаанаһаа гарахые ажаглаха ёһотой; тала руу шэртэхэ хүдөө дайда руу хараха, холо руу хараха (вглядываться вдаль): Дүүхэйнгээ бэлдэһэн амтатайхан эдеэ эдеэд, шэнэхэн газетэнүүдые уншаад, хүдэлсэгүй хурсаар ногоон тала руу шэртэн, үүдээрнь сохиһон дулаахан һэбшээешье мэдэрэнгүй, һуужал һууба (Ц.-Д. Хамаев); тала дунда а) хээрэ, хүдөө (под открытым небом): Хэдэн үхибүүдээ тала дунда хаяжархёод, намайе тогооной ханхинаса хараагаад, хүзүүгээ нугалаад, хормойгоороо һалхи һэбижэ байһан басаганай хойноһоо түгэншэлөө һэнши (Ж. Тумунов); б) шэлж. эгээлдээ байһаар, миин байжа (ни за что про что, без вины виноватый): – Манайхинда туһалааб гэжэ ябаһаар, тала дунда хүлөө сабшажа, хүлгүй болобо хаямши даа (Х. Намсараев); талада ябаһан хүн миин ябаһан хүн, эгээлдээ ябаһан хүн (прохожий); ○ хии талада (гү, али тала руу) дэмы, хооһон (впустую): Ямаршье зэмэгүй хүниие хии талада бү доромжолыт (Ч. Цыдендамбаев); Теэд зөөриин эльбэдэ абташаһан Бизьяада Ёндонойнь ябадал мүн лэ таарамжагүйгөөр, ажалайнгаа сагые хии тала руу хаяһантай адляар һанагдадаг (С. Цырендоржиев); 2) хэсэг, хажуу, зүг, бэе (сторона, место): Тоһон хара хөө хоёроор жэгдэхэн талыень будаад, наранда хатааба (Ч. Цыдендамбаев); үбэр тала урда хэсэг, урдахи хэсэг, наруули тала (южная сторона, передняя сторона): Эгсэ һарьдагай үбэр тала саһаар юумэгүй бага, ногоониинь хартаганаандал утанууд, нэмэри наруули тулань һарлагууд тэндэ бэлшэхэ дүратай (Ц.-Д. Хамаев); ара тала хойнохи, хойгуурхи, нюрганай хэсэг, һүүдэр тала (северная сторона, задняя сторона, тыл): Сержант өөрынгөө тэнэг һэдэлгые балаалхын тула бандидуудай хороһон агы нүхэнэй ара тала тээшэ аһан шадалаараа гүйбэ (В. Гармаев); нюур тала урда хэсэг (лицевая сторона, фасад): Номой нюур талада залаата ногоогоо хиисхүүлһэн дайдада далияа һэбижэ, мэнэ мэнэ ниидэхэеэ зэһэжэ байһан дун сагаан хун шубуун зураатай (Б.-М. Жигжитов); газаа тала зосоо бэшэ хэсэг (внешняя сторона): Хэды дахин бурханһаа адис абаһанайнгаа һүүлээр ногоон жэбэтэй гуулин гуугайнгаа газаа талыень Аламжа бүһөөрөө сэбэрлэжэ захалба (Д. Батожабай); баруун талаар баруун тээһээ (по правой стороне): Баруун талаарни пэтэн хара ой, зүүгээрни Хүлэрэгтын гол зубшаһан һөөг бургааһанууд түглылдэнэ, сабшалан дээгүүр бороогой уһан сайбайна (С. Цырендоржиев); алиш талаһаа алиш тээһээ, хэдэн тээһээ (со всех сторон): Аяар тэрэ Саяанай алтан хормойдо түбхинэһэн аглаг үндэр Аха нютагай ажалша, малша, анхан угһаа ангууша арад зониие абьяс бэлигтэй, алиш талаһаа ажалдаа тааруу, аймагай Болбосоролой һалбариин залуу дарга Баясхалан Цыбденов түлөөлхөөр мүн лэ нэгэн дуугаар һунгагдаа (Б. Балданов); нүгөө талада эсэргүү бэедэ, юумэнэй нүгөө тээнь (с другой, противоположной стороны): Түүдэгэй нүгөө талада холохоно һууһан Чэмэд һажажа, толгойгоо ганхуулаад абана (Д.-Д. Дугаров); алиш талаһаа бодомжолхо бүхы тээһээнь бодомжолхо (всесторонне обдумывать): Бүхы юумэдэ һэжэг түрэжэ, алишье талаһаань бодожо үзөөгүй һаа, ухаа бодолоо хурдаар хүмүүжүүлжэ шадахагүйш (Ч. Цыдендамбаев); талаар хараашалха оршон тойрон хараашалха (озираться вокруг); талада гараха ондоо тээшээ болохо, хажуу тээшээ болохо (отходить в сторону); хажуу талада һууха (гү, али үлэхэ, байха) а) бэеэ абаад һууха (сидеть в стороне, ≈ моя хата с краю): Бобровский тайшаа хоёр бэеэ абаад, хажуу талада байгаагүйл байха (Ч. Цыдендамбаев); Будаали талада хажуу тээ үлэнгүй, Янжамын ерэхэдэ, баһа хурьгадаа үгэхэм гэһэн байгаа (Ц.-Д. Хамаев); б) һан һууха, гэнэдэхэ (попадать впросак); һайн тала хүнэй гү, али юумэнэй онсо һайн шэнжэ (достоинство, хорошая сторона): Залуу ябахаһаа хойшо Левский хүнэй һайн талые бэдэрдэг юм һэн (Б. Мунгонов); 3) хамтарһан үйлдэлгын хабаадагшадай нэгэниинь (один из участников взаимодействия): Нэгэ талань Даржаа габжые, нүгөө талань ондоо ламые шэрээтэ болгохо хүсэлтэй байжа, хоорондоо эб эмхиеэ алдажа эхилхэдэнь, энэ дасанда мүргэлтэй баяд ноёд мүн лэ хоёр анги боложо, хоёр талада хубаагдаһан байха юм (Х. Намсараев); тала бариха бэе бэедээ эсэргүүсэгшэдэй али нэгыень дэмжэхэ (держать чью-л. сторону): Хожомынь улаантанай хойшолонгүй засаг абахадань, тэдэнэй тала барижа, хамтаралда орооб (Д. Эрдынеев); тала баригша эсэргүүсэгшэдэй али нэгыень дэмжэгшэ (сторонник); «Единая Россия» партиин тала баригшад «Единая Россия» партиие дэмжэгшэд, баримталагшад (сторонники партии «Единая Россия»); 4) зай; турша (протяжение – о пространстве и времени); арбан километрэй тала соо арбан километрэй зай соо (на протяжении десяти километров); ○ хүдөө, хээрэ гэжэ үгэнүүдтэй парн. хэрэгл.