ҮЗҮҮЛХЭ

үйлэ ү., идх. залог 1) харуулха, хэнэйшьеб хараада, анхаралда оруулха, харахыень зүбшөөхэ (показывать, демонстрировать): Хуур гартаа бариһан улаан самсатай хүбүүн-нааданхайе нэгэ үбгэн бишыхан хүбүүндэ үзүүлжэ байба (Ц. Шагжин); h үр хүсэеэ үзүүлхэ хүсэтэй байһанаа харуулха, хүсэеэ гаргажа харуулха (демонстрировать свою силу и мощь): Илалтын үдэртэ манай сэрэг hүр хүсэеэ үзүүлдэг; хэ h эн хүдэлмэреэ үзүүлхэ хэ h эн хүдэлмэреэ шалгуулха, шалгахыень үгэхэ (давать на просмотр свою работу): Хэhэн хүдэлмэреэ багшадаа үзүүлэгты!; эмшэдэ (гү, али докторто) үзүүлхэ эмшэдэ бэеэ харуулха, шалгуулхаяа ошохо (обследоваться у врача): Эндэхи ехэ докторто үзүүлхэ һанаатай ерээ (Б. Мунгонов); хэбэр (гү, али янза, шэнжэ, тэмдэг, маяг, дүрэ) үзүүлхэ түхэл харуулха, ямар нэгэ юумэ хээшэ болохо (показывать вид): Теэд Холхойн ехэ аяшарһан, эсэһэн хэбэр үзүүлжэ, амарха дуратай байхада гэр гэртээ тараба (Д. Эрдынеев); Алексей Бобровников эдэнэй энэ уулзалгада баясаһан янза үзүүлхэ дуратайшье һаа, тиигэжэ шадахагүй байба (Ч. Цыдендамбаев); Хэды тиибэшье, ойлгожо һонирхожо һууһан шэнжэ үзүүлнэ (Ч. Цыдендамбаев); Үбгэ һамган хоёр ехэл хайрлаһан тэмдэг үзүүлнэ (Х. Намсараев); Бишыхан эреэхэн хүнэгүүдые урдаа табин, үнеэдэй дэлэн шобторһон маяг үзүүлэн тоглонод (Ц.-Ж. Жимбиев); дээрэлхүү зан үзүүлхэ дээрэлхэхэ, бусадта ехэрхүүгээр хандаха, хамараа үргэхэ, бэеэ дээгүүр абхуулха (быть высокомерным, зазнаваться, быть заносчивым): Дээрэлхүү зан үзүүлжэ, сагаан перчаткаараа һэбшээ хүдэлгэжэ, һэрюусэхэ гэһэндэл, һэжэсэгээхэ юм (Б. Шойдоков); нирваанай дүрэ үзүүлхэ будд. нүгшэхэ, өөдэ болохо (скончаться, отойти в нирвану); юртэмсын мүнхэ бэшые үзүүлхэ будд. нүгшэхэ, өөдэ болохо (скончаться, отойти в вечность); нюурааш үзүүлхэгүй нэгэшье нюдэндэ харагдахагүй, харагдахаяа болихо, ерэхэгүй (глаз не показывать куда-л.): Яагаа нюурааш үзүүлхэгүй зомта!; 2) хүргэхэ, оложо үгэхэ, олгохо, хэхэ, мэдүүлхэ (оказывать, проявлять, совершать): Мүнөө байһан ород хуули засагаархимнай маниие хамгаалха, эмхи журам сахихаһаа байтагай, буряад албата зондо хашалан үзүүлдэг, үлүү алба татабари нэхэдэг болоо (Б. Санжин, Б. Дандарон); туһаламжа үзүүлхэ туһа хүргэхэ, хамһалсаха, тэдхэхэ, түшэг тулгуури болохо (оказывать помощь): Удаань снарядай түгдэрдэһэндэ нюргаяа шархатаһан офицертэ түрүүшын туһаламжа үзүүлбэ (Ж. Тумунов); эсэргүүсэл үзүүлхэ эсэргүүсэхэ, зүршэхэ, тэмсэхэ, һөөргэдэхэ (оказывать сопротивление): Партизанууд фашистнуудта ехэ эсэргүүсэл үзүүлээ юм; нүлөө үзүүлхэ нүлөөлхэ, нүлѳѳн доро оруулха (оказывать влияние): Энэ дайшалхы ябуултань саашадаа хүбүүдтэнь һайн нүлөө үзүүлжэ, шэн зоригто хэрэгүүдтэ уряалжа байхань дамжаггүй (Б. Шойдоков); хэһээлтэ үзүүлхэ хэһээхэ, хэһээлтэдэ оруулха (наказывать): Хаан гүрэн түрэдөө хамагые шиидхэхэ аргатай: хэһээлтэ үзүүлхэ гү, али шагнал хайрлаха тэрэнэй зоргон (М. Батоин оршуулба); найдабари үзүүлхэ найдаха, этигэхэ, этигэжэ байһанаа мэдүүлхэ (оказывать доверие): Арад зон хуралай депутадуудта найдабари үзүүлбэ; гэмтэл үзүүлхэ гэмтээхэ, һүйд татаха, хохидолдо оруулха, хохидол ушаруулха, доройтуулха (причинять ущерб, наносить урон): Үсэгэлдэрэй шанга h алхин ехэ гэмтэл үзүүлээ; габьяа үзүүлхэ габьяа харуулха, гаргаха (совершать подвиг): Энэ дайнда Буряад ороноймной олон хүбүүд габьяа үзүүл h эн; амар заяа үзүүлхэеэ болихо амгалан байлгахагүй (не давать покоя): Хэдэн жэлэй туршада эзэн баямнай бидэндэ амар заяа үзүүлхэеэ болинхой (Д. Сультимов); 3) амсуулха, мэдэрхыень баадхаха (заставить испытывать что-л.): Тэрэ халаад байхадаа һүгэсэлдэхэ дуратай, яһалиг нюдаргынгаа амта олохон хүндэ үзүүлһэн байха, обоогой найр дээрэ олоной нюрга шоройдуулһан, өөрөөшье унаһан байха (С. Цырендоржиев); жаргал үзүүлхэ аза жаргалтай болгохо, жаргуулха (доставлять счастье): …Мариягай зүбшөөлөө үгөөл һаань, хүн гэжэ тоогоол һаань, сохом лэ жаргал үзүүлхэ һэм гэжэ шэбшэнэ (С. Цырендоржиев); шоо үзүүлхэ баһуулха, шоолуулха, шоодбори болохо (быть презираемым, презираться): Теэд үбгэгүй эхэнэрнүүд лэ зоной хобто ородог, шоо үзүүлдэг зоболонтой зон ха юмбибди (С. Цырендоржиев); үзүүлхэб даа! байгаарай даа! (я тебе покажу, где раки зимуют!): – Дуулана гүт, хардажа хэлэхыень. Үзүүлхэб энээндэ! – гээд, һуга харайн бодобо (Д.-Д. Дугаров); 4) һургаха, мэдэлгэ үгэхэ, мэдэлгэтэй, дүй дүршэлтэй болгохо (обучать, учить): Тэрэ үедэ армида хооһорһон байранууд олон һэн, үхибүүдые нэгэндэнь байрлуулаад, һургуулиин эрдэм ном үзүүлжэ, хатуу журамда һургажа, бата найдамтай хүнүүд болгон хүмүүжүүлхээр һэн (Ц.-Х. Дарибазарова); 5) шаж. урид мэдэжэ хэлүүлхэ, үзэлдэ оруулха (заставить гадать, ворожить): – Тиигээд һаяар абалсаха үдэр нарыень үзүүлээд, лама хэдыдэ абалсахат гэнэб, тэрэ үдэрынь дуулгахаб (Х. Намсараев); лүндэн үзүүлхэ будд. шажан мүргэлэй ёһоной абарал буулгаха, урид мэдэжэ хэлэхэ, үзэл хүргэхэ (предсказывать).