ҮРГЭХЭ I

үйлэ ү. 1) юумые байраһаань һалган дээшэнь болгохо, бодхоохо (поднимать вверх): Барилгашад тээ тэндэ ханын ута сагаан модо үргэжэ, баригдажа байгаа томо сагаан байшангай хоёрдохи дабхарта гарганад (Ц. Шагжин); үргөөд ябаха газарһаа һалган гартаа баряад гү, али нюргандаа тээгээд ябаха (нести): Тэрэ гэһэнһээ хойшо Һарын һаруул шарай дээрэ үргэбшэтэй уһа үргөөд ябажа байһан басаган харагдажа байдаг болонхой юм (А. Бальбуров); нидхээ үргэхэ ехэнхидээ гайхаһандаа нидхээ дээшэнь болгохо (поднимать брови): Нимгэхэн уралаар миһэржэ, / Нидхээ уринаар үргэнэлши. / Ниислэл хотоһоо хашаржа, / Ниидэн ошохом гэнэлши (Д. Улзытуев); нюдөө үргэхэ доошоо хаража байтараа дээшээ харажархиха (поднимать глаза): Басаган залд гэжэ, Намжал уруу зэртэгэр хара нюдөө үргэбэ (К. Цыденов); туг үргэхэ туг мандуулха, барижа намилзуулха (поднимать знамя); хундага үргэхэ духаряа тогтоожо үреэл хэлэхэ (поднимать бокал, поднимать тост): Айлшан эхэнэр хундагаяа үргэжэ, буряадуудай дунда һурашаһан гуримаараа хүл дээрээ бодожо ерээд, үреэл үгэеэ хэлэжэ эхилбэ (Б. Мунгонов); ◊ хамараа (гү, али һүүлээ) үргэхэ дээрэлхэхэ, томоорхохо, ёһорхохо (быть заносчивым): Хэрбээ дээгүүр тушаалтай болоо һаа, бүдүүрхэжэ, хамараа үргэжэ бү ябаарай гэжэ энэ дүүдээ захина гээшэб (Ц. Шагжин); Анна Михайловнагай, Алексей Ильичэй, тэрэ Татьяна басаганайньшье хамар һүүл хоёроо үргэхэ сагынь һалаа (Ч. Цыдендамбаев); шэхээ үргэхэ һэргылхэ, анхаралаа хурсадхаха (настораживаться): Тагар үбгэжөөл гансата шэхээ үргэжэ, мориёо татаад, өөдэ уруугаа хараашална (Д. Батожабай); огторгойдо хүрэтэр үргэхэ ехээр магтаха (возносить до небес); 2) дээшэлүүлхэ, шанаржуулха, нарижуулха, болбосоруулха (повышать); сэн үргэхэ сэн дээшэлүүлхэ, бүри үнэтэй болгохо (поднимать цену); хүдэлмэреэ үргэхэ ажалаа нарижуулха, шанарыень һайжаруулха (повышать качество работы): Хүдэлмэриие үргэхэ, хүдэлмэришэ хүниие хүндэлхэ, хүнэй гараар бүтээгдэһэн ажалые хайрлан хамгаалха сэдьхэл дутамаг боложо байна (Ж. Доржиева); сэдьхэл hанаа үргэхэ урмашуулха, хүхеэхэ (поднимать настроение); hэримжэ үргэхэ бүри һэримжэтэй болохо (повышать бдительность); дээшэнь үргэхэ магтаха, алдаршуулха, суурхуулха (прославлять): Аба хүнэй үүргэ дүүргэжэ ябахадаа, үхибүүдтөө сэнтэй үгэнүүдые дамжуулжа, һайхан жэшээ харуулжа, гэр бүлэеэ дээшэнь үргэжэ ябаха хэрэгтэй (В. Павлов); 3) шэлж. тэнжээхэ, үндылгэхэ, хүмүүжүүлхэ, томо болгохо, гарыень ганзагада, хүлыень дүрөөдэ хүргэхэ (≈ поднимать на ноги, воспитывать, выращивать): Амиды мэндэдээ басаганайнгаа үриие үргэжэ, алтан дэлхэйдэ хүлынь шоройдуулжа табихаһаа үлүү жаргал үндэр наһаяа тооложо ябаһан хүндэ үгы бэшэ гү? (Ц.-Д. Хамаев); эхэ эсэгэеэ үргэхэ наһатай эхэ эсэгэеэ хараха, адуулха (ухаживать за своими старыми родителями): Бидэниие тэнжээн үндылгэһэн, эрдэм номдо һургаһан, хүл дээрэмнай табиһан ашыень эжыдээ харюулхаяа, эхэ эсэгэеэ үргэхэ, хараха нангин уялгаяа бү мартаябди (Г.-Д. Дамбаев); үргэжэ абаха түрэһэн бэшэ үхибүүндэ эхэ эсэгын эрхэ ба харюусалгые өөр дээрээ даажа абаха (усыновлять, удочерять): Мартын 5-да Буряад Уласай Арадай Хуралай ээлжээтэ сесси дээрэ үхибүү үргэжэ абаһан бүлэнүүдтэ туhаламжа хүргэхэ тухай асуудал хараада абтаба (vtinform. com); 4) шаж. тэнгэри, бурхандаа тахиха, сэржэмдэхэ (приносить жертву, совершать жертвоприношение): Лонхо ноён Агын дасан ошожо, үзэл үзүүлээд, үхэр малаа үргэжэ ламанарта тахюулаа (Д. Батожабай); ами бэеэ үргэхэ бэеэ үгэхэ, хохирол дааха (жертвовать собой); галда үргэхэ галда сасаха, дуһааха, хэхэ (предать огню): Тэрэнэй һүүлээр айлша буулгаһан гэрэй зүгһөө айлшадтаа шэрээ табижа, сай аягалаад, сагаан эдеэн табаг табижа, духаряа баряад, табаг баригты гэжэ мэдүүлхэдэнь, айлшан хүн табагһаань галда үргэжэ, ама хүрэдэг байгаа юм (Х. Намсараев); сэржэм үргэхэ дайдын эзэдтэ архи гү, али ондоо шэнгэн зүйл сасаха, бариха, дуһааха (подносить божествам водку, молоко, чай брызганьем): Бишыханбагай бултанһаа эгэшэ байхаһаа гадна, тэдээн соогоо һүзэгтэй хүн хадаа хүл дээрээ бодожо, алтан дэлхэйдээ сэржэм үргэбэ (Ц.-Ж. Жимбиев); сай үргэхэ үглөөнэй сайнгаа дээжые бурхадтаа табиха, сасаха (подносить чай божествам): Талааниинь болоходоо, Дэмаа абгай бодонхой, үглөөнэйнгөө сай үргэжэ байба (Д. Эрдынеев); морёор хойлго үргэхэ бөө морёор тахиха, иимэ морёор наhа барагшые хүдөө абаашадаг; харин бүри урдань хүдөө табиха газартань гаргадаг байгаа И. Манжигеев (приносить в жертву коня); зула үргэхэ зулаар тахиха, зула бадарааха (зажигать лампадку); 5) хүндэдх. үгэхэ, бариха (подавать прошение); үргэхэ айладхал бэшэг дээдэ зиндаатай хүндэ бариха бэшэг (донесение, доклад высшей особе); тангаригаа үргэхэ тангариглаха, шахаа үгэхэ (давать клятву): Бидэнэр, ородууд, дээдэ ехэ эзэн хаандаа үнэн ябахаар тангаригаа үргэһэн шэн зоригто сэрэгшэд, албата зоноо амгалан һуулгахын тулада гадаада, дотоодын дайсадһаа абарха аршалха ёһотойбди (Б. Санжин, Б. Дандарон); 6) үлбэртэһэн мал үлгэхэ (подвешивать – об истощённом и падающем от бескормицы животном).