ҮНШЭН I

1) юум. н. эхэ эсэгэгүй үхибүүн гү, али түл мал (сирота): Хоюулаа үншэн, багаһаа тиитэрээ зобожо, тулижа ябаагүйшье һаа, зоргоороо ябажа үзөөгүй хоёр (С. Доржиев); Үгытэй хүн туhалааша, үншэн хүн хайрлааша (Оньһ. ү.); үншэн хэнзэ эхэшье, эсэгэшьегүй үхибүүн (круглый сирота): Балмасуу үншэн хэнзэ аад лэ, наһаараашье абгай гүүлээгүй юм, тиигэжэ нэрлүүлхэдээ ехэ баярлаба (С. Цырендоржиев); үншэн басаган эхэ эсэгэгүй басаган (девочка-сирота): Харин ойро дүтын айлнууд хэлсэхэдээ, Хүхэнсэйн шара һамганай түрэл болохо Должод гэжэ үншэн басаган юм гээд дүүргэдэг (Х. Намсараев); үншэн хурьган эхэгүй хурьган (ягнёнок-сиротка); үншэн үлэхэ эхэ эсэгэгүй үлэхэ (осиротеть, остаться сиротой): 1931 ондо эхэ эсэгэтэеэ хахасажа, үншэн үлэһэн хүмби (С. Доржиев); 2. тэмд. н. ганса, гозон, тон нэгэ, амяараа байһан (одинокий, ≈ один как перст): Мал зөөригүй үншэн энэ хүгшэн гансахан лэ нютагай зоной тэдхэмжээр амиды мэндэ һуудаг бэлэй (Ц. Шагжин); үншэн үрөөһэн (гү, али үрөөлэ) ганса бэе, гозон толгой, гэр бүлэгүй, үхи хүбүүгүй, мухар тархи (одинокий): Үншэн үрөөһэн гансаараа һуунхаар, нэгэ хүгшэниие олохо байгааш (В. Гармаев); Үншэн үрөөлэ үбгэжөөл үндэр наһа эдлэжэ, бөөлэжэ самнаха шадалгүй болоходоо, хүнүүдые нилээд сошордооһон шуу (М. Осодоев); үншэн хуhан ганса ёдогор хуһан, амяараа ургаһан хуhан (одинокая берёза): Баруун таладамнай үншэн хуhан сагаарна; үншэн хабhан а) далын хажуу таладахи эгээ богони, захын хабhан (первое ребро от лопатки): Эгээл захын, гансаардаһандал ёдойһон үншэн хабһые таһа отолжо абаад, мяхыень шулажа, зада дабһалаад, хуушабтар утаһан бүһөөр бүхэлжэ уяба (Ц.-Д. Хамаев); б) шэлж. сэдьхэл, зүрхэн (душа): Энэ дуун хүбүүнэй үншэн хабһые дайража, хайрата эсэгыень эрхэ бэшэ һануулха юм (М. Осодоев); үншэн хабhандаа (гү, али хабиргадаа) хадагалха, үншэн хабhанайнгаа доро (гү, али оёорто, саана) нюуха (гү, али зангидаха) а) сэдьхэлэйнгээ оёорто нюуха (хранить в глубине души): Иимэхэн бодолнууд түрүүлэгшын үншэн хабһанай оёорто үнихэнэй хадагалагдаа юм (Д. Эрдынеев); Үншэн хабһанайм оёорто нюугаатай үншэрһэн мэдэрэлни аяар дороһоо огло татагдажа, гашуун урасхал гаргаһан нёлбоһон боложо монсогойрбо (Ц.-Д. Хамаев); б) сэдьхэлдээ дараха, зосоогоо нюуха, саагуураа һанаха (таить обиду, злобу, ≈ держать камень за пазухой): Минии үншэн хаб h ан доро ямаршьеб гомдол нюугданхай гэжэ h анадагби (Г. Дашабылов).