ҮНЭН

1. юум. н. жэнхэни, бодото байдалда тохирһон, худал бэшэ юумэн, сохом, лаб, дамжаггүй, һэжэглэлтэгүй юумэн (правда, истина): Бодотой үнэниинь элирхэдээ, Бодинсы үбгэнэй газаа хоёр бурууһаа байха гансашье буруугай газар гэшхэжэ ябаһые үзэһэн хараһан хүн үгы байба (Х. Намсараев); үнэниие баримталалга шударга шулуун, али нэгэ тала баримталхагүй байлга, зүбые баримталалга (справедливость, беспристрастие); үнэн уруунь зүбөөр, али нэгэн тала баримталангүй (по справедливости): – Та, Бошогто абгай, тон зүб хэлэнэт, үнөөрөөл боложо байһан юумые Доржо үбгэмнай үнэн уруунь хэлэнэ гээшэ гэжэ һанахаар байна (Х. Намсараев); лаб (гү, али сохом) үнэн дамжаггүй, һэжэглэлтэгүй, ё h ото юумэн (чистая правда, совершенная истина): Хэрбээ бусадтай заргалдаха саг болог, / Һананагүйб гэжэ бү хэлэ. / Миниихи лаб үнэн гэжэ / Хэлэхэ сүлөөгөө хааха (Э.-Х. Галшиев); үнэн дээрээ бодото дээрээ, бодото байдалда (на самом деле, в действительности): Харахадашни, һөөл һариг ахирхан хүн гэжэ һанахаар аад, тэрэмнай үнэн дээрээ шүрбэһэ шандааһаараа уйгаргүй гайтайхан хүн агша лэ (Б. Мунгонов); үнэнииень хэлэхэдэ сэхыень хэлэхэдэ, нюунгүй хэлэхэдэ (по правде говоря, откровенно говоря, собственно говоря): Зүгөөр үнэнииень хэлэхэдэ, өөрынгөө мэргэжэлээр хүдэлөө һаа, үлүү ехэ туһа үгэхэ байгааб (Ж. Тумунов); 2. тэмд. н. жэнхэни, бодото байдалда тохирһон, худал бэшэ, лаб, зүб, ё h отой, дамжаггүй, һэжэглэлтэгүй (правдивый, несомненный, действительный): Энэ үбгэнэй хэлэһэн юумэ һониншье, арсалтагүй үнэншье байдаг (Ч. Цыдендамбаев); Y нэн үгэ хэлэһэн хүндэ хүн үһөөтэй, үхэр унаһан хүндэ нохой үһөөтэй (Оньһ. ү.); үнэн сэхэ шударга шулуун, сэхэ сэбэр (честный, справедливый): Шиираг хүсэнһөө гадна үнэн сэхэ зангаараа нютагһаа газаа холо хүрэтэр тэрэ суурхадаг, ядаһан тулиһан зондо туһалха гэжэ оролдодог һэн (Д. Батожабай); б) худал бэшэ юумэн (правда, истина): – Та мэнэ һаяхан хэлэхэдээ, үнэн сэхэдэ дуратай хүнби гээ бэшэ һэн гүт? (Ц. Шагжин); в) шударгаар, сэхээр, худал хуурмаггүйгөөр (честно, справедливо): Бэе бэедээ хэлэһэн, зорюулһан инаг дуранай үгэнүүд, бэе бэедээ энэ наһандаа үнэн сэхэ ябаха тухай үгэһэн шахаа тангаригууд тоогүй олон һэн ааб даа (Д. Дылгыров); үнэн зүб жэнхэни, бодото байдалда тохирһон, худал бэшэ (правдивый, истинный): Хүгшөөдэйн зосоо сүлдэрхэй һайхан сэдьхэл түрэн, энэ хажуудаа һууһан хүниие үнэн зүб замда оруулдаг һаа гэжэ бодоно (Ц.-Ж. Жимбиев); үнэн ушар бодото шалтагаан, бодото байдалда болоһон ушар (истинная причина): Үнэн ушарыень хэлэхэдэмни, хэнэй зэмэтэй байһые ойлгоно бэзэ (Д. Батожабай); үнэн бэеэ бэелхэ ё h отой, жэнхэни, мүн, хуурмаг бэшэ шанараа харуулха (принимать свой настоящий вид): Үбсүү сээжэеэ үргэжэ, үндэр бодол түрэһэн, үнэн бэеэ бэелһэн хорин найма наһан (Ц.-Д. Хамаев); үнэн нүхэр найдабаритай, ёһотой нүхэр (верный друг): Мүнөөшье тэрэ найдаха үнэн нүхэр инаг Жалмынгаа шарай харахадань, баярай наран сээжэ соонь дэлбэршэнэ (Д. Батожабай); үнэн зүрхэнhөө, үнэн шударгыгаар шэн сэдьхэлһээ, шударгыгаар, эгэршэгүйгөөр (от чистого сердца, всем сердцем, беззаветно): – Тэрэ сагһаа хойшо үргэлжэ бэшэг абалсадаг боложо, уулзахадаашье үнэн зүрхэнһөө һайн үгэеэ хөөрэлдэдэг, бэе бэедээ айхабтар инаг дуратай болоо һэмди (Ц. Дон); үнэн зүрхэнэй амаршалга шэн сэдьхэлэй амаршалга (сердечный привет); үнэн зүрхэнэй хөөрэлдөөн дотор сэдьхэлэй, нюусагүй хөөрэлдөөн (задушевный разговор): Мүнөөшье энэ үнэн зүрхэнэй хөөрэлдөөн дээрэ тиимэл һайхан һанаатай, сэбэрээр бэеэ абажа ябахын тухайда хэлсэжэ байна гээшэбди (З. Гомбожабай); үнэн бэшэ гэжэ соносхохо ямар нэгэн юумэнэй хүсэеэ алдаһаниие дуулгаха, мэдүүлхэ, хүсэгүйдэ тоолохо, болюулха (объявлять недействительным, аннулировать); үнэн домог бодото байдалда боло h он юумэн (быль); үнэн этигэлтэ ямар нэгэн һургаалые хэлбэришэгүйгөөр баримталанги (правоверный, ортодоксальный): Эдэ номууд соогоо арюун тоонто нютаг, үнжэгэн зөөлэн инаг дуран, эмгэн эхын энхэрэл, үнэн этигэлтэ үзэл бодол, буян хэшэг, бурхан тухай уянгалан бэшэһэн (minkultrb. ru); үнэн алдартанай шажан Орос, Грузи, Беларуси, Греци болон хэдэн бусад уласуудта дэлгэрһэн христиан шажанай нэгэ һалаа (православие): Жэшээнь, буддын ба үнэн алдартын шажанда бурхан – бог, лама – поп гэһэн үгэнүүд хоорондоо нилээд илгаатай ойлгосонуудые тэмдэглэдэг (Ц. Бальжинимаева); 3. наречи нээрээ, бодото дээрээ (на самом деле, в действительности): Гэбэшье мордохо сагайнгаа үнэн тулажа ерэхэдэ, Залмын зосоо уйтаржа, уйлаха бархирха дураниинь хүрэнэ (Б. Санжин, Б. Дандарон); үнэн уулзаха Интернэдээр бэшэ, нюураараа харалсаха, золголдохо (встречаться в жизни, не онлайн, в реальности): Юундэ би шамдаа бэшэнэбиб!? / Шамтай ябахашьегүй аад лэ, / шамтай үнэн уулзахашьегүй аад лэ… (Э. Зандраев).