ҮХЭЛ

юум. н. амида бэе махабадай амигүй болохо ябадал, ажамидаралай зогсолго, наһа баралга, наһа дүүрэлгэ, нүгшэлгэ, хосорол, хосоржо һалалга (смерть, кончина): Тиихэ үедэ Хэшэгтэ үхэл тухай бодожо үзэдэгшьегүй, хаана хэзээ яһаяа хаяха тухай һанаандаа оруулдагшьегүй һэн (Ч. Цыдендамбаев); үхэл хосорол амида бэе махабадай амигүй болохо ябадал, ажамидаралай зогсолго, наһа баралга, нүгшэлгэ (смерть): Харин хүбүүниинь эдэ үгэнүүдые дуулахашье дурагүй, үнөөхил хэлэдэгээ хэлэжэ байгаа бэзэ даа гэжэ сэдьхэн һуутараа, тэрэнэйнгээ үхэл хосорол тухай дурдажа захалхадань, ехэл муудашаба (Ц.-Ж. Жимбиев); үхэл зоболон тулилга, хосоролго (смерть и страдания): Зээрэнтын түрмын хананууд үхэл зоболонгой шуһа нүжөөр, нюһа нёлбоһоор нултан-халтан болотороо нэбтэршэнхэй юм гэжэ арад зон мэдэдэг һэн (Х. Намсараев); үхэл осол ами абаашаһан һүйд, гай гэмтэл, гэнэ усал (несчастный случай со смертельным исходом): Хэшэгтэ амиды мэндэ бусажа, түрэлхидтэнь хүбүүдэйнь юун дээрэһээ тиимэ үхэл осолдо ороһые дуулгаха уялгатай (Ч. Цыдендамбаев); үхэл тахал элдэб халдабарита үбшэнэй һүжэрэлгэ, таралга (эпизоотия): Хаанашье хада бидэниие бурхан һахижа, үхэл тахалһаа абаржа ябана ха юм (М. Осодоев); үхэл гарза ямар нэгэн гай тодхорһоо боложо олон малай тураад гү, али даараад хосоржо һалалга (падёж, гибель); үхэлэй эрмэг дээрэ амитай амигүй хоёрой забhарта (на краю гибели); үхэлэй аюул а) амяа алдаха элдэб үбшэн, ушарал (угроза смерти); б) ами алдажа болохоор тодхор (смертельная опасность): Тиибэшье үхэлэй аюул Аламжа Шобдог хоёрһоо холо бэшэ болошонхой, гэнтэ мэдэхэдэнь, тэдэнэй хүлэй улада уһан тулажа ерээд байба (Д. Батожабай); үхэл асарагша алажа болохоор (смертоносный); үхэлэй (гү, али нют. үхэли) үүдэн бөө Эрлэн хаанай һуудалай газар (ворота смерти, место расположения Эрлэн-хана): Харин мүнөө, үхэлэй үүдэндэ ерээд байхадаа, хойто наһанайнгаа харгын арюун байха тухай бодохо хэрэгтэй гэжэ һананаб (Б. Санжин, Б. Дандарон).