ҮБГЭ(Н)

(Н) 1. юум. н. 1) үндэр наһатай эрэ хүн (старик): Үдхэн ута һахалтай, боро хоолостоор хубсалһан үбгэн нохойнгоо хусаһан тээшэ һарабшалжа хараба (Ч. Цыдендамбаев); үбгэд хүгшэд үндэр наһатайшуул, үбгэ эсэгэнэр, хүгшэн эжынэр (старики): Үглөөдэрынь Байсын хаяа хахалжа ороходонь, газар дайдые урбуулха гээшэ нүгэл шэбэл юм гэжэ нютагай үбгэд хүгшэд хорибо (Ц.-Ж. Жимбиев); үбгэ эсэгэнэр элинсэг хулинсаг (предки): – Манайшни үбгэ эсэгэнэр, элинсэг хулинсагууднай һүтэй ногоон сайгаар ажамидаржа ябаа юм (Б. Мунгонов); дахата үбгэн баруун бур., ехэ үбгэн захаам., анг., сээр. баабгай, хара гүрөөһэн (медведь); мархаадай үбгэн эхир., хүүг. эрхы, эрхы хурган (большой палец); Долоон үбгэд Шанага мүшэн (Большая Медведица): Юпитер, Сатурн, Венерэ, Алтан гадаһан, Долоон үбгэд, Суг мүшэд болон бусад юртэмсэнүүдтэ космонавтнууд заатагүй хүрэхэл (Ц.-Ж. Жимбиев); Жабар Үбгэн ород арадай үльгэр онтохонуудай нюур (Дед Мороз): Залхуухамнай Жабар Үбгэндөө hайнииешье хүргэнгүй гэртээ гүйжэ ерээд, hайрхаба (Ц. Бабуева оршуулба); Сагаан Үбгэн шаж. энэ бурханиие бөө мүргэлтэншье, шарын шажантаншье баялигай, зол жаргалай, гэр бүлын һайн байдалай бурхан гэжэ тахидаг байгаа, харин тэрэнэй адислаһан харасаяа шэглүүлээгүй газарта мал гарзалдаг, үбшэлдэг, ургаса гарадаггүй, үхибүүд гээгдэдэг г.м. Ута наһанай, аза жаргалай, элбэг дэлбэгэй бурхан гэгдэбэшье, Сагаан үбгэн ёһотой шарын шажанай бурхан гэжэ ехэ тоогдодоггүй, дүрэнь һүмын үүдэндэ үлгэгдэдэг, тиигээд тэрэниие хара шажанай бурхан гэжэ нэрлэдэг байгаа (Белый старец, дух-покровитель): Сагаан үбгэн амгалан сэдьхэлтэй, малаан толгойтой, сагаан hахалтайгаар харагдадаг (Ж. Банчикова); 2) эрэ, наһанай нүхэр, эхэнэртэй гэрлэгшэ эрэ хүн (муж): Обоорһон зоной дундаһаа хоёр үхибүүтэй Жалма урагшаа гаража, үбгэнтэеэ нэгэшье һаань үгэ андалдаха һанаатай аргаахан алхаба (Д. Батожабай); үбгэ һамган хоёр нүхэр һамган хоёр, айл, бүлэ (муж и жена, семейная пара): Эдэ үгэнүүдэй һүүлээр үбгэ һамган хоёр урда урдаһаа харалсабагүй, урдахи аягатай сайнуудаа гэтэн, өөһэд өөһэдынгөө бодолдо бүри диилдэһэн шэнги болошобод (Д. Эрдынеев); үбгэ һамган боложо байһан зон гэрлэжэ, абалсажа байһан хүбүүн басаган хоёр (молодожёны): Үбгэ һамган боложо байһан зониинь бодоод, үндэлдэн таалалдажа ороходонь, гайхал бэшэрэл болобо (Ц.-Ж. Жимбиев); 3) бөө, нүгшэһэн бөөнэрэй нэрэдэ нэмэгдэдэг үгэ эзэн, эжэн, ноён, (старец, почтит. название шаманистического духа): Шандагата үбгэн Алхансайн мараа хара Эдирхэн; 2. тэмд. н. 1) үндэр наһатай, үтэлһэн, наһажаал, үбгэжөөл (старый, престарелый): Ойронь байгшад баһал үбгэн боложо наадагшые танибагүй (Ч. Цыдендамбаев); үбгэ һалга үлбэр үбшэн (старый, немощный): – Үбгэ һалга болоһон үбгэд, хүгшэдтэ бүришье таарамжатай, – гэжэ Гэндэн дэмжэлгыень гүнзэгырүүлбэ (Ц.-Д. Хамаев); үбгэ (н) наһан үндэр наһан, үтэлхэ үе, үтэлэлгэ (старость): Нүгөөдэнь үбгэ наһандаа үлбэртэн үбдэхэ болоходоо, үргүүлхэ хүнтэй байһандаа урмашаба (Ц.-Ж. Жимбиев); үбгэ наһан болохо хүгшэрхэ, үндэр наһа хүрэхэ, үтэлхэ, үбгэрхэ (стареть): Нэгэниинь үбгэ наһаншье болоо һаа, ямар баяртайгаар, эдэбхитэйгээр, урматайгаар хамтынгаа хэрэгтэ оролдожо, шадалайнгаа зэргээр хүдэлнэ гээшэб (Ц. Шагжин); үбгэ зэмдэг хүгшэрөөд шадал шэнээгүй бололго (старость – не радость): Манай хүгшэн эжы үбгэ зэмдэгтээ гомдодог болонхой; үбгэн аба, үбгэ эсэгэ, үбгэн баабай эсэгын эсэгэ, аба, тоо баабай (дедушка по отцу): Үбгэн аба тамхияа жажалан һуухадаа, айлшанаа жаахан гэжэ голонгүй хөөрэлдэнэ, тиигээд өөрынгөө хүбүүе һанаандаа оруулба (Ц.-Ж. Жимбиев); Үнэндөө Сэбэгэй Радна гэжэ нэрэтэй болобошье, нютагаархиниинь үбгэ эсэгынь нэрээр Тэгшэхэн Радна гэлсэдэг байгаа (Ц. Дон); Үбгэн баабай аша хүбүүн хоёр мүнөөхи ород хүнтэйгөө тон ехээр эжэлшэбэ (Ц. Шагжин); үбгэн түрүү а) хурим түрын ахалагша, үндэр наһатай хүн (старейшина свадьбы): Баданай нүхэр, наһажаал зайһан Тасха Бодороогой, үбгэн түрүү боложо, бодонгуудай зайһанай һамган Булган, маряатайшаг сула эхэнэр, худагын түрүү боложо ерэнхэй (Б. Санжин, Б. Дандарон); б) шэлж. ахалагша, толгойлогшо, ударидагша (предводитель, старейшина): Үдэшэлэн Соёлой байшан соо уран һайханай бүлгэмэйхид Буряадай үбгэн түрүү уран зохёолшо Хоца Намсараевай «Тайшаагай ташуур» гэжэ зүжэг наада харуулба (Б. Мунгонов).