ҮБДЭГ

1. юум. н. 1) можо шэлбэ хоёрой холболдоһон үе, можо шэлбэ хоёрой уулзадха, үбэр (колено): Валя хүгшөөдэйн үбшэн үбдэгыень эльбэн һууха зуураа тэрээнһээньшье үбшэн һанал бодолыень заһаха гэжэ оролдобо (Ц.-Ж. Жимбиев); үбдэг дээрээ hууха һэхэрэн һууха, сомсойн һууха, нэгэ хүлөө дороо хээд, нүгөөдэеэ үбдэгөөрнь нугалан һууха (сидеть на коленях, сидеть, опираясь коленом одной ноги и ступнёй другой): Теэд тооһондо дарагдажа, боро үнгэтэй болошоһон улаан лама дэгэл һая илгаруулжа хараһан түшэмэл гараа наманшалан, үбдэг дээрээ һуушаба (Д. Батожабай); тохоногоо үбдэг дээрээ табиха тохоногоороо түшэхэ, тохоногоо үбэр дээрээ табиха (упираться локтями в свои колени): Таня бодолгото болон, хоёр нюдаргаараа үргэеэ тулаад, хоёр тохоногоо үбдэг дээрээ табяад, һуужа байна (Ч. Цыдендамбаев); үбдэг дэрлэн хэбтэхэ һуужа байһан хүнэй хүл дээрэнь толгойгоо табяад хэбтэхэ (лежать на чьих-л. коленях): Залма угааһан нойтон самсаяа ногоон дээрэ дэлгээгээд, Баданай үбдэг дэрлэн хэбтэжэ байтараа, уданшьегүй унташаба (Б. Санжин, Б. Дандарон); үбдэг тулама (үбһэ) ногоон хүлэй хахадта хүрэтэр ургаһан ногоон, үбдэгсөө ногоон (трава по колено): Тиимэһээ тэдэнэй морииень булагай уһандал хүйтэн уһаар уһалдаг, өөрынгөө хашаа соохи үбдэг тулама үбһэ ногоондо табижа эдеэлүүлдэг (Ц.-Ж. Жимбиев); үбдэгтэ мүргэхэ доро дохихо, толгойгоо ехээр тонгойлгон мүргэхэ (кланяться в ноги): Үсэгэлдэр дээрэлхэжэ байһан хүнүүдтнай гансата аниргүй болонхой, хойто үдэрынь үбдэгтэтнай мүргэжэ байхал (М. Осодоев); үбдэг дээрээ һэхэрхэ хоёр үбдэгөө нугалан, хүл дээрээ һууха (стоять на коленях): Юуншье гэхэеэ маргашоод һууһан Сэпэлэй урда үбдэг дээрээ һэхэрээд, хүлнүүдыень тэбэрин, уйлажа оробо (З. Гомбожабай); үбдэг мушхаха үбдэгһөө барижа тахимдан хаяха (обвивать колено, приём вольной борьбы); ◊ үбдэг дээрээ үндыхэ хүл дээрээ гараха, тэнжэхэ (≈ вставать на ноги); үбдэг тулаха үндэр наһа хүрэхэ, һууриһаа үбдэгөө тулан бододог болохо гэһэн удхатай (состариться); 2) үмдэнэй үбдэг тала, үбдэг дээрээ хүлхыһэн газар (колено брюк, пузыри на коленях): Галсамни шубуу алаһай даа гэжэ һанашоод лэ, хойноһоонь үмдэнэйнгөө үбдэг гамнангүй мүлхихэ һэн (Ч. Цыдендамбаев); Y ндэр һамган үбдэг соорхой (таабари, пеэшэн); үмдэгүйнь үбдэг соорхойдо өөдэрхэбэ өөрынгөө мууе тоонгүй, нүгөөдые муушалба; өөрын тархида хандагай хараагүй аад, хүнэй тархида бөөһэ хараха (≈ в чужом глазу и сучок видим, а в своём бревна не замечаем): Үмдэгүйнь үбдэг соорхойдоо өөдэрхэбэ гэһэнтэй адли, Охин өөрыгөө мэдэхэгүй, үшөө энээнээ галхаанал (Б. Санжин, Б. Дандарон); 3) шэлж. һорьмоһоной һууриин тоһолиг булшархайн һүжэржэ, эдеэрэтэй яра гараха үбшэн (ячмень): Автобус соо үлеэлгэһэндэнь нюдэндэнь үбдэг гараа; 2. элирх. үүргээр хэрэгл. үбдэгтэ хабаатай (коленный); үбдэг талхи 50–70 см утатай бүдүүн модондо мохоо эритэй хоёр хабтагай бэхилһэн, үбдэгөөрөө даран шударжа хони ямаанай арһа элдэхэ хэрэгсэл (коленная кожемялка).