ҮБҺЭ(Н)

(Н) 1. юум. н. 1) малай тэжээлдэ сабшагдажа, хатаагдаһан ногоон (сено): Арай гэжэ асарагдаһан үбһэн шарга дээрэһээ буулгагдаагүй байжа, нилээдгүй ехэхэнээр хоробо (Ц.-Ж. Жимбиев); Y бһэгүй һаа – малгүй, малгүй һаа – хоолгүй (Оньһ. ү.); үбһэ хоол (гү, али хулһан) малай тэжээлдэ сабшагдажа, хатаагдаһан ногоон (сено): Һайхан үбһэ хоол гээшэмнай хони хурьганда абашагүй шухала юумэн гэжэ Дабаа-Жалсан Цэрэнцуу хоёр һайн ойлгодог (Б. Мунгонов); Теэд мүнөө хэндэмнайшье үлүү үбһэ хулһан гэжэ байхагүй (Ц.-Ж. Жимбиев); үбһэ тэжээл амитадта үгтэхэ орооһото болон элдэб хоол (фураж, корма): Ниитынгээ адуу малда гүйсэд хүрэхэ үбһэ тэжээл бэлдээл хадаа энэ ерэхэ үбэлжэлгые һайнаар дабажа гараха байһамнай элил даа (Б. Шойдоков); үбһэ хадхаг үбһэнэй нөөсэ, бэлдэгдэһэн үбһэн (запасы сена); хур үбһэн нёдондонһоо үлэһэн хатаагдаһан ногоон (прошлогоднее сено): Гэбэшье хур үбһэн олон жэлдэ байхадаа шанар шэмэеэ гээжэл байгаа ёһотой (Б. Мунгонов); үбһэ бэлдэхэ малай тэжээлдэ ногоо сабшажа, хатаажа, хуряажа абаха (заготавливать сено); үбһэ үрихэ мал эдеэлүүлдэг хуһамаг соогуур үбһэ тарааха (разбрасывать сено в ограде, где пасётся скот); үбһэ һэлихэ (гү, али урбуулха) мүртэ хэбтэһэн үбһэ тармуурай эшээр урбуулха, хатаагүй газарыень өөдэнь эрьюулхэ (переворачивать вал для равномерной сушки сена); үбһэ бухаллаха мүр дээрэ хатаһан ногоо суглуулан багаханаар обоолхо, бухал табиха (копнить, ставить копны): Тэнтүү үбгэнэй үгэ дуулабал, бидэ үсэгэлдэртөөл унагааһан үбһэеэ бухаллажа үрдихэ һэмди (С. Цырендоржиев); үбһэ хуряаха сабшагдажа хатаһан ногоо суглуулан сомохо (убирать сено): – Үбһэеэ хуряажа абаһан хойноо дахин сабшалан руугаа уһаяа табина аабзат даа (Б. Мунгонов); үбһэ хуряалга сабшагдажа хатаһан ногоо суглуулан сомолго (уборка сена, сеноуборка): Мүн өөрыньшье эхэ дүү басагыень абаад, үбһэ хуряалганда үдэр бүри һалирдаг байгаа (Ц.-Д. Хамаев); үбһэ дэгээдэхэ дэгээгээр, гохоор татажа абаха (выдёргивать крюком сено из стога); үбһэ хадагалдаг газар сабшагдажа хатаһан ногоо байрлуулха хүреэлэгдэһэн газар (сенохранилище; сеновал); бухал үбһэн шобогороор обоологдоһон багахан хатаһан ногоон (копна сена): Эрдэмтэ өөрынгөө буусаһаа зарим жэлдэ гуша-дүшэн бухал үбһэ абадаг (Ч. Цыдендамбаев); һүри үбһэн 4-һөө 12 хүрэтэр бухал зэргэлүүлэн табижа, дээрэнь үбһэ хаяжа обоолһон үбһэн сомоо (стог сена): Эдэнэй орондо бишыхан модон гэр харагдана, сонхонуудынь альганай шэнээн гэхээр, хорёо хотонь набтар, налшагар муу далай саана хоёр һүри үбһэн татаатай (Д. Эрдынеев); 2) малай тэжээлдэ ногооной сабшагдаха, хатаагдаха, сомогдохо, зөөгдэхэ хаһа, үбһэ абалга, үбһэнэй хаһа (сенокос, покос): Хэрбэеэ урдань Бэлшэрэй үбһэн дээрэ зуугаад гаран хүнэй хүдэлдэг һаань, мүнөө оройдоо хорёод хүн бүхэли зундаа хэдэг ажалыень һара соо хэнэ (Ц.-Д. Хамаев); үбhэндэ орохо (гү, али гараха) малай тэжээл болохо ногоо сабшажа эхилхэ (приступать к сенокосу, начинать покос): Наран-Эрьедэхи барилгые үбһэндэ оротор дүүргэе, зониие олоор тэндэ гаргая гэхэдэм буруушаагаа (Д. Эрдынеев); Хүдөөгэй хүбүүд эгээ мүнөө үбһэндэ гарашанхай, хүдэр улаан нюдаргануудаа наранай элшэдэ хайруулан, задарюун хүсэеэ харуулан, гар хажуураар үбһэ сабшажа гү, үбһэ һүрилжэ гү ябанад ёһотой (С. Цырендоржиев); үбһэндэ ябаха малай тэжээл болохо ногоо хуряажа абаха ажалда оролсохо (работать на сенокосе): Зариман үбһэндэ ябаһан үхибүүд тухайгаа һанаагаа зобон дуугаралдана (А. Анаграхаев); үбһэнэй түлэг малай тэжээл болохо ургаһан ногоо сабшажа абалгын эгээ халуун хаhа (разгар сенокоса): Наранай шанга үедэ, / Наһанайнгаа залууда, / Үбһэнэй түлэг соогуур, / Үнеэнэй һүтэй сагаар… (Д. Улзытуев); 3) газарай хүрьһэнһѳѳ урган гарадаг, модохир эшэтэй болодоггүй элдэб ургамал, ногоон (трава, разнотравье): Тэрэнэй урда үбһэн өөрөө ганхан дохилзожо, өөрөө эбхэрэн хэбтэжэ, өөрөө ябтаран унажа байһан янзатай (Ч. Цыдендамбаев); Y бһэн ургабал – юртэмсын шэмэг, үбгэд сугларбал – түрын шэмэг (Оньһ. ү.); үбһэ ногоон талада ургаһан ногоон (трава): Намар болохо бүри ара үбэршье, үндэр набтаршье, тала дайдашье газарай үбһэ ногоон муутай һайтайгаар, илгаатайгаар хагдардаг (Ц.-Ж. Жимбиев); үбһэ ногоондо дарагдашаха ногоогоор хушагдаха (зарастать травой): Хүжэ ой тайгын самсаалаар зурыһан яама ялхитай, үбһэ ногоондо дарагдашаһан харгыгаар хашан хара морин тархяа һанжуулан, хүлнүүдээ дурата дурагүйгөөр татан, һүүлээрээ һоно батаганаа үргөөн галгина (Ц.-Ж. Жимбиев); үбһэ таряан зорюута һуулгаһан ургамал (посевы): Түлеэ залһа, үбһэ таряа бэлдэжэ зобохо юумэн байхагүй (Д. Эрдынеев); нугын үбһэн нугада ургаһан ногоон (трава на лугу); үбһэ сабшаха малай тэжээл болохо ногоо хажуурдаха, хадаха (косить траву на сено): Үбэлдөө үнеэд, моридойнгоо эдихэ үбһэ сабшажа һаяхан дүүргээд, эдеэшэшэһэн халюун шаргал таряагаа эдэ наратай хонгор үдэрнүүдтэ хуряажа дүүргэхэеэ шухатарна (Б. Санжин, Б. Дандарон); үбһэ тарилга ногооной үрэһэ тараалга, ургуулалга (травосеяние); таримал үбһэн һуулгагдаһан ногоон (посеянная трава): Энэ манай нютагай тала дайдаар үбһэ ногоон, элдэб таримал үбһэн, орооһо таряан ургадаг (Ц.-Ж. Жимбиев); бог үбhэн буртаг үбһэн, хог ургамал, зэрлиг ургамал (сорняк); эмэй үбhэн эмдэ ородог ногоон (лекарственные травы); хоротой үбhэн хорото ногоон (ядовитые травы); гахай үбhэн арбаад см үндэртэй эшэтэй, түхэреэн аад хурса үзүүртэй набшаһатай, одохон шэнгеэр һууһан дэльбэнүүдтэй сэсэгтэй нэгэ жэлэй ногоолиг ургамал (звездчатка); гүрөөhэ үбhэн 75–200 см үндэртэй сэхэ ута эшэтэй, олон жэлэй ногоолиг ургамал, модо отолһон газарта, ойн захада һайнаар ургадаг, зарим газарта энэ үбһөөр сай шанадаг (иван-чай, кипрей); хашаг үбhэн 1,5 м үндэртэй хоёр жэлэй хадхууртайшаг ургамал, зүрхэн дүрсэтэй набшаһаниинь 40 см хүрэтэр томонууд, сэсэгүүдынь нэгэ нэгэ залаа сэсэгүүд боложо суглуулагданхай, медицинэдэ үргэнөөр хэрэглэгдэдэг (лопух); холтоhон үбhэн нэгэ гү, али олон жэлэй шара сэсэгүүдтэй (ехэнхидээ табан дэльбэнүүдтэй), уһан соо гү, али уһанай хажууда ургадаг ногоолиг ургамал (лютик); хяаг үбhэн ургаса таряанда һаалта хэдэг, үгы боложо үгэдэггүй олон жэлэй бог үбһэн, тиигээшье һаа олон эмдэ ородог (пырей); үетэ үбhэн 10-һаа 100 см хүрэтэр үндэртэй сэхэ өөдөө гараһан эшэтэй олон жэлэй үбһэн, набшаһаниинь хабтагар гү, али утаар гонзойһон, залаа сэсэгүүдынь һагсагар гү, али хамуур дүрсэтэй (бескильница); хазаар үбhэн хоолоснуудынь 2–8 сэсэгүүдтэй, хамуур дүрсэтэй олон жэлэй залаата ургамал (змеёвка): Тэндэ ая ганга, морин шабга, шаралжа, хилгана, дааган һүүл, хазаар үбһэн, хяаг ургажа, сагаан зээрэн, үнэгэн, хярһан болон бусад амитад амидардаг (Л. Балдан); халуун үбhэн а) олон жэлэй ногоолиг ургамал, монсогор эшэнь сэхэ өөдөө гараһан, набшаһаниинь ланцет дүрсэтэй, үзүүртэй, хүнэй хургануудта адли бүдүүн гол үндэһэниинь эдихэдэ, бэедэ ехэ туһатай гэдэг (имбирь); б) хоол хүнэһэндэ хэрэглэдэг, гашуун ба халуун шанартай ногоон (перец); зогдор үбhэн юумые орёожо аһадаг эшэтэй, олон жэл соо ургадаг ногоолиг ургамал (ломонос); нарhан үбhэн дүшөөд см үндэртэй олон жэлэй ногоолиг ургамал, нарай эшэнүүдэйнь набшаһанууд зүүнэй дүрсэтэй (хвощ); эрьюу (гү, али hогтуу) үбhэн нэгэ жэлэй 0,5–1 м хүрэтэр үндэртэй, томохон ногоолиг ургамал, эшэнь сэхэ өөдөө гараһан, сэсэгынь үндэгэн дүрсэтэй, хара ногоон үзүүртэй хадхууртай, 15 см утатай, 10 см үргэнтэй набшаһатай; энэ ургамал хүниие олойруулдаг шанартай (дурман); hүтэй үбhэн олон гү, али нэгэ жэлэй олон янзын ургамал, эшэнь үзүүртэй, үзүүргүй байдаг, сэсэгынь дэльбэнүүдгүй, эшэ, набшаһад соонь сагаан һүндэ адли шүүһэн байдаг (молочай); шэхэр үбhэн олон жэлэй бүдүүн ута гол үндэһэтэй ногоон ургамал, ягаан хүхэ сэсэгтэй, набшаһаниинь няалданги (солодка); шүдэр үбhэн үндэһэгүй, набшаһагүй ургамал, шарабтар ниидхэдэ адли эшэтэй, жэжэхэн сагаан, ягаан, ногоон сэсэгүүдтэй, ондоо ургамалнуудые орёожо аһалдаад, шүүһээрнь бэеэ тэжээдэг (повилика; вьюнок); хүхэ үбhэн (гү, али ногоон) сабшагдаад ногоон зандаа хатаһан ургамалнууд (зелёная трава, сено); хүжэ үбhэн олон жэлэй 10–25 см үндэртэй ногоолиг ургамал, олон эшэтэй, набшаһаниинь үзүүртэйшэг, ланцет дүрсэтэй, залаа сэсэгүүдынь олон шара жэжэ сэсэгүүдтэй (цельнолистник); шэдитэ үбhэн олон жэлэй ногоолиг ургамал, набшаһануудынь түхэреэншэг розеткэ шэнгеэр эшэһээ гараһан, жэжэхэн сэсэгүүдынь хамуур шэнги байдаг, шулуун дээрэ ургадаг (разрыв-трава); зэмбэ (гү, али домбо, эрьюу) үбhэн 150 см үндэртэй, бүдүүн, үһэтэй эшэтэй, хара ногоон уташаг набшаһатай, бортогор шара, ягаан хүхэ һудаһануудтай сэсэгүүдтэй, ехэ хоротой, нэгэн гү, али хоёр жэлэй ногоолиг ургамал (белена); хүсүүг (гү, али хүсы) үбhэн олон жэлэй 120 см үндэртэй ногоолиг ургамал, һулаханаар ондоо ургамал орёожо ургадаг эшэтэй, хоёр хоёроороо эшэһээ гараһан набшаһатай, нэгэ шэлбэ дээрээ 6–10 пар набшаһатай, ягаан хүхэ гү, али сагаан һалаа сэсэгүүдтэй (горошек мышиный, вика); 4) үсөөн ганса гонзогор ногоон (травинка): – Сугтаа унтажа, эрхэлэлдээдхиел даа, – гээд, дала мүрһөөнь аалиханаар даа, үбһэнэй үзүүрээр хүрэһэн шэнги аргааханаар түлхеэд абаба (Б. Мунгонов); ◊ үбһөөршье ойронь хүрэхэгүй халташье дайрахагүй, сохихогүй (не тронуть ни волоска): – Хэрбээ энээнһээ хойшо энэ үхибүүндэ үбһөөршье ойронь хүрөө һаа, минии урда харюусахаш! (Ц. Шагжин); 2. тэмд. н. үбһөөр хэһэн, үбһөөр бариһан (травяной, сделанный из травы): Тэндэ хоёр үбһэн балгаанай үбэртэ сайбар хүхэ утаан бадхажа, манай Жаргал хүгшэн өөрынгөө нүхэр тарган шара басагантай тухашаранги яаралтайгаар үдын хоол бэлэдхэнэ (Х. Намсараев); үбһэн отог ногоогоор хушаһан бүхөөг (травяной шалаш): Тугаар һаяхан баригдаһан хоёр үбһэн отогой үүдэн тушаа голложо, ошотой ехэ түүдэг гал соробхин улаабхина (Х. Намсараев); үбһэн дэбисхэр (гү, али унтари) ногоо сабшажа дэлгэһэн дэбдихэр (травяной настил): Хэршье удаан хэбтэхэдэнь үе мүсэнь шалахагүй, эндэнь зөөлэхэн үбһэн дэбисхэртэй (Б. Мунгонов); Табданшье үбһэн унтари заһажа, тэрээн уруугаа шургаба (С. Ангабаев).